اشتغال در سال تحریم؛ آیا آمار رسمی بیکاری واقعی است؟

در خوشبینانه‌ترین حالت ممکن و بر اساس گفته‌های شفاهی مقام‌های دولتی ایران، رشد اقتصادی بدون نفت در بهار امسال به چهار دهم درصد رسیده‌است. می‌توان حدس زد که رشد اقتصاد ایران با درنظرگرفتن تحولات نفتی، در فصل نخست امسال، همچنان منفی بوده است.

پیش‌بینی‌های نهادهای بین‌المللی اقتصادی همچون صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی نیز برای امسال چشم‌اندازی منفی برای اقتصاد ایران متصور هستند، با این حال گزارش‌های مرکز آمار ایران از بازار کار در دو فصل بهار و تابستان سال ۹۸، بهبودهایی اندک در نرخ بیکاری و دیگر شاخص‌های مربوط به اشتغال و بیکاری ارایه می‌کند.

عجایب رشد - بیکاری

اشتغال و بیکاری در ادبیات موضوعی اقتصاد، شاخص‌هایی مستقل به حساب نمی‌‌آیند و تغییرات آنها تابعی از اوضاع کلان اقتصادی است، با این حساب ادامه رشد منفی اقتصاد ایران در سال جاری با کاهش نرخ بیکاری در تابستان امسال، قابل توضیح است؟

اولین نکته در توضیح این واگرایی نرخ رشد و تغییرات بیکاری، در تفاوت‌های مبنایی گزارش‌های جدید مرکز آمار ایران نهفته است.

جدیدترین گزارش‌های فصلی مرکز آمار ایران از وضعیت اشتغال و بیکاری مربوط به بهار و تابستان امسال است اما از آنجا که مرکز آمار ایران در این گزارش‌ها، جمعیت در سن کار جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر در نظر گرفته است، مقایسه نتایج این دو گزارش‌ با گزارش‌های پیشین چندان دقیق نخواهدبود چراکه تا پیش از این، مرکز آمار ایران بنا به تعریف جمعیت در سن کار را جمعیت ۱۰ ساله و بیشتر، در نظر می‌گرفت.

البته این مرکز تاکید کرده‌است که این تغییر تعریف و مبنای جمعیت در سن‌کار با استانداردهای جهانی مطابق است، ضمن آنکه تفاوتی ناچیز در نتایج گزارش به همراه دارد.

از طرفی، بررسی دوره‌های رشد اقتصادی و نرخ بیکاری در ایران با اینکه رابطه‌ای مستقیم و یک به یکی را به تصویر نمی‌کشد، اما در بازه زمانی بلندمدت و توجه به سری‌های زمانی این دو شاخص رابطه مستقیم نرخ رشد اقتصادی و میزان اشتغال را تایید می‌کند، هرچند که به طورمثال افزایش نرخ رشد اقتصادی با تاخیر منجر به کاهش نرخ بیکاری شده‌است.

نکته قابل توجه آنکه خلاف جهت حرکت کردن دو شاخص رشد اقتصادی و بیکاری، اتفاقی نادر به حساب نمی‌‌آید و در سال‌هایی دیگر این واگرایی وجود داشته‌است.

رشد نفتی بدون اشتغال

یکی از دلایل این واگرایی را می‌توان در نقش بخش نفت بر رشد اقتصادی ایران جست‌وجو کرد، عمده افزایش و کاهش رشد اقتصادی در سال‌های اخیر ناشی از تاثیر تحریم‌ها بر بخش نفت و به تبع آن بر کل اقتصاد ایران بوده‌است، اما بخش نفت اصولا بخشی سرمایه‌بر و متکی بر تکنولوژی محسوب می‌شود و اشتغال قابل توجهی در این بخش مشاهده نمی‌شود.

از سوی دیگر، پدیده رشد بدون اشتغال، پدیده شناخته‌شده در ادبیات اقتصادی است و مختص ایران نیست.

توضیح دیگر برای افزایش نرخ مشارکت اقتصادی و کاهش نرخ بیکاری در دو گزارش فصلی مرکز آمار ایران در شرایطی که اقتصاد ایران فصل‌هایی متوالی با رشد منفی روبرو بوده است، توضیحی بدبینانه است که البته در میان برخی کارشناسان و صاحب‌نظران، هوادارانی دارد و آن دست‌کاری آمارهاست.

نکته پنهانی نیست که اثر تحریم‌ها و دیگر محدودیت‌های سیاسی و بین‌المللی اعمال‌شدن بر اقتصاد ایران به جز بخش نفت و گاز به دیگر بخش‌های اقتصادی که حامل اشتغال هستند تسری داشته و بخش‌های صنعت و خدمات نیز مستقیم یا غیرمستقیم در این گیرو دار به مهلکه رشدهای منفی گرفتار آمده‌اند.

کسری اشتغال، افزایش بیکاران

بررسی جزییات گزارش‌های مرکز آمار ایران از وضعیت بازار کار در سال‌های حضور حسن روحانی در کاخ ریاست‌جمهوری نشان می‌دهد که به جمعیت فعال اقتصادی ایران در دوره ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷، حدود سه میلیون و ۲۴۰ هزار نفر افزوده شده‌است.

اما از این تعداد افرادی که برای یافتن کار به بازار کار مراجعه کرده‌اند، حدود دو میلیون نفر توانسته‌اند به جمع جمعیت شاغل ایران بپیوندند و در این میان، بیش از ۷۷ هزار نفر نیز به خیل بیکاران افزوده ‌شده است، به طوری که شمار بیکاران در سال ۹۷ به سه میلیون و ۲۶۰ هزار تن بالغ شد.

در این دوره زمانی «نسبت اشتغال» از ۳۳.۵ درصد در آغاز دوره ریاست‌جمهوری حسن روحانی به ۳۵.۶ درصد در سال ۹۷ افزایش یافته است، این نسبت نشان می‌دهد که چه درصدی از جمعیت در سن کار (۱۰ ساله و بیشتر)، شاغل هستند.

متقاضیان کار به بازار رسیدند

نکته قابل توجه دیگر در این دوره زمانی افزایش نرخ مشارکت اقتصادی است که نشان می‌دهد فشار تقاضای یافتن شغل در بازار کار با رشد مواجه شد، دلیل این رشد نرخ مشارکت اقتصادی را می‌توان به امیدواری بیکاران برای یافتن شغل و حضور آنها در بازار کار نسبت داد یا اینکه آن را با فارغ‌التحصیل شدن دانشجویان و تقاضای جوانان برای یافتن کار، توضیح داد.

در این دوره زمانی اشتغال در بخش صنعت تقریبا ثابت مانده و سهم خدمات از اشتغال سال به سال رشد داشته‌است، بخش کشاورزی ایران نیز در این دوره زمانی روند کاهشی در سهم از اشتغال را تجربه کرده‌است.

اما در همین دوره زمانی ۹۲ تا ۹۷، زنانه‌تر شدن بیکاری (نرخ بیکاری زنان در سال۹۷ به ۱۸.۹ درصد رسید) نیز قابل توجه‌است و عمده فشار بیکاری را زنان تحمل کرده‌اند.

اما بدون سنجش و مقایسه نتایج گزارش‌های فصلی بهار و تابستان امسال با فصل‌های مشابه سال‌های قبل، نتایج این گزارش‌ها نشان می‌‌دهد که کاهش نرخ بیکاری (۱۰.۵ درصد) با افزایش نرخ مشارکت اقتصادی (۴۴.۹ درصد) همراه بوده‌است.

اگر اشتغال، بیکاری و در کل بازار کار را تابعی از بازار محصول و خدمات و در کل وضعیت تولید در بخش‌های مختلف بدانیم، نتایج پایش ملی محیط کسب و کار ایران که اتاق بازرگانی تهران متولی انجام آن است، نشانه مناسبی برای بررسی تحولات فضای تولید است.

بر اساس نتایج این پایش ملی، شاخص ملی کسب و کار در فصل تابستان ۹۸، برای سومین فصل متوالی بهبود نسبی داشته و در بهترین وضعیت در یک سال و نیم گذشته قرار گرفته‌است.

اما همچنان فعالان اقتصادی مشارکت‌کننده در این پایش ملی فصلی همچون فصل‌های پیشین، سه مولفه "غیرقابل پیش‌بینی بودن و تغییرات قیمت مواداولیه و محصولات"، "دشواری تامین مالی از بانک‌ها" و "بی‌ثباتی سیاست‌ها، قوانین و مقررات و رویه‌های اجرایی ناظر بر کسب‌وکار" را نامناسبت‌ترین مولفه‌های کسب و کار خود برشمرده‌اند.

به طور مشخص، نامناسب‌ترین مولفه نام برده شده از سوی این فعالان اقتصادی به عنوان مانع اصلی بر سر کسب و کار آنها، تحت تاثیر تحریم‌ها و تبعات بعدی آن یعنی شوک ارزی، تورم و برهم خوردن نظام تامین مواداولیه به وجود آمده‌است.