معافیت تحریم‌ها تمدید نشد؛ آیا دولت ایران ورشکسته می‌شود؟

دوشنبه دوم اردیبهشت، آمریکا رسما اعلام کرد که دیگر خبری از معافیت تحریم‌های نفتی ایران نیست. این تصمیم به این معنی است که از دید آمریکا، از این به بعد کل درآمدهای حاصل از فروش نفت ایران "غیر قانونی" است و خریدار نفت ایران از سوی آمریکا تحریم خواهند شد.

وضعیت فروش نفت ایران چطور است؟

برای دولت ایران، این تصمیم به معنی بحرانی تمام عیار است. صادرات نفت ایران در ماه‌های اخیر نسبت به دوران برجام، تقریبا نصف شده است. نمودار زیر متوسط صادرات نفت ایران را در دوران قبل و بعد از تحریم‌های ۱۰ سال اخیر نشان می‌دهد. صنعت نفت ایران بدون تحریم روزی بین ۲ تا ۲/۵ میلیون بشکه نفت صادر می‌کند.

تصمیم آمریکا در تمدید نکردن معافیت‌های خرید نفت، عملا به معنی اراده واشنگتن برای رساندن فروش نفت ایران به صفر است.

چه کشورهایی با گرفتن معافیت از آمریکا، نفت ایران را می‌خریدند؟

چین و کره جنوبی، در ماه‌های بعد از بازگشت تحریم‌ها (۱۳ آبان ۱۳۹۷) بزرگترین خریداران نفت ایران بودند (بقیه خریدارن در نمودار زیر) از میان خریداران عمده هم تنها چین است که هم خریدار نفت ایران است و هم با سیاست‌های دولت آمریکا درباره تحریم ایران به تندی و آشکارا مخالفت کرده است.

به جز چین، سایر خریداران عمده نفت ایران؛ خرید خود را تا حد قابل توجهی کاهش داده‌اند. حتی ترکیه با وجود مخالفت دولتش، خرید نفت ایران را بعد از بازگشت تحریم‌ها به کمتر از نصف کاهش داده است (۲۳۰ هزار بشکه در روز قبل از تحریم به ۹۷ هزار بشکه در روز در فروردین). اروپا خرید نفت ایران را به صفر رسانده و تایوان هم ترجیح داده که بجای گرفتن معافیت به دنبال فروشندگان دیگر برود.

با تمدید نشدن معافیت‌ها؛ ایران می‌تواند چقدر نفت بفروشد؟

پاسخ به این سوال البته بیشتر شبیه به پیشگویی است و واقعیت این است که تا چند ماه بعد از این روز، نمی‌توان پاسخ مستندی برای این پرسش یافت. اما می‌توان با نگاهی به وضعیت فروش نفت ایران و سابقه تحریم‌های قبلی، رقمی را - هرچند خوشبینانه - تصور کرد.

چین بعد از تحریم، حدود ۳۶ درصد نفت ایران را خریده است و قبلا هم گفته که با تحریم ایران مخالف است. اما داده‌های صادرات نفت ایران به چین نشان می‌دهد که حتی این کشور هم تا حد قابل توجهی به تحریم‌های آمریکا عمل می‌کند. نمودار زیر را ببنید:

با این وجود، با توجه به روابط اقتصادی پیچیده چین و ایران، و شکل اقتصاد چین که در بعضی از بخش‌های محلی، تلاش کرده ارتباطی با بازارهای مالی آمریکا نداشته باشد، "فرض می‌کنیم" که این کشور همچنان سقف خرید خود را حفظ کند.

علاوه بر چین، در ماه‌های اخیر گزارش‌هایی از تلاش ایران برای فروش پنهانی نفت منتشر شده است. اگر به نمودار فروش نفت در فروردین برگردید، ایران حدود ۱۳ درصد صادراتش را که برابر با ۲۲۶ هزار بشکه در روز است، به خریدارانی فروخته که در سیستم‌های ردیابی تانکر‌های نفت در گروه "نامشخص" دسته بندی شده‌اند. با‌آنکه نمی‌توان با قاطعیت گفت که این بخش از فروش نفت ایران جزو همان "تلاش برای فروش پنهانی" بوده است،‌ اما فقط برای برآوردی خوشبینانه، این فرض را در نظر می‌گیریم.

با این حساب، اگر ایران همچنان همین مقدار نفت به خریداران "نامشخص" بفروشد و فرض کنیم چین هم همچنان به خرید نفت ایران ادامه بدهد، و اگر بقیه خریداران، با فشار آمریکا خرید نفت از ایران را قطع کنند، فروش نفت روزانه ایران - براساس داده‌های موجود - و به صورت خوشبینانه، به حدود ۸۰۰ هزار بشکه خواهد رسید.

آیا دولت ایران ورشکسته می‌شود؟

با اینکه به کار بردن اصطلاح "ورشکسته" درباره دولت ایران،‌ میان مخالفان حکومت کاربرد زیادی داد،‌ اما نگاهی به وضعیت کشور ونزوئلا نشان می‌دهد که مفهوم "ورشکستگی" آنطور که در مورد بنگاه‌های اقتصادی وجود دارد (مثلا یک شرکت کوچک خصوصی) در مورد اقتصادهای دولتی بزرگ صدق نمی‌کند.

تجربه‌ سال‌های اخیر نشان داده است که کاهش شدید درآمد دولت در اقتصادی مثل ایران، به چاپ پول و افزایش شدید تورم و کاهش قابل توجه سطح زندگی مردم می‌انجامد. البته منابع موجود کشور هم برای حفظ امنیت و ساختار حکومت بسیج می‌شود.

پس بهتر است برای پاسخ به این سوال، برآورد کنیم که دولت برای گذران اموراتش در سال جاری، به چه مقدار دلار نفتی نیاز دارد و در این شرایط چقدر پول کم می‌آورد.

طبق بودجه امسال،‌ دولت باید از فروش نفت حدود ۱۴۸ هزار میلیارد تومان درآمد کسب کند و این درآمد، برای دولت ضروری است، یعنی اگر نباشد، تبدیل به کسری بودجه می‌شود و دولت ممکن است نتواند مثلا حقوق کارمندان یا بازنشستگانش را تامین کند.

برای کسب این درآمد، با توجه به قیمت دلار ۴۲۰۰ تومانی بانک مرکزی، دولت باید بتواند دستکم روزی یک میلیون و صد هزار بشکه نفت خام بفروشد. برای اینکه بزرگی این رقم دستتان بیاید در نظر بگیرید که کل هزینه‌های جاری (بخوانید ضروری) دولت امسال حدود ۴۰۷ هزار میلیارد تومان است که درآمد لازم از نفت، ۳۶ درصد آن را تامین می‌کند.

جدول زیر فروش نفت ۸۰۰ هزار بشکه در روز را که پیشتر به آن رسیدیم را با فروش یک میلیون و صد هزار بشکه در روز مقایسه کرده است. البته قیمت دلار بانک مرکزی ۴۲۰۰ تومان و قیمت نفت هم معادل متوسط قیمت سبد اوپک در نظر گرفته شده است.

توضیح: محاسبه بالا براساس لایحه بودجه دولت انجام شده، چون فرض شده که رقم‌های پیشنهادی دولت از نظر سازمان برنامه و بودجه عملی‌تر بوده است. محاسبه‌های این گزارش تنها برای به دست دادن یک برآورد انجام شده و در حال حاضر بی‌بی‌سی فارسی برای دست یافتن به برآوردی دقیق‌تر داده‌های لازم را در اختیار ندارد.

درمورد تحریم‌ها بیشتر بخوانید: