قرار دادن سپاه در فهرست گروه‌های تروریستی چه تبعاتی می‌تواند داشته باشد؟

تقریبا یک سال پس از خروج آمریکا از توافقنامه هسته‌ای با ایران، موسوم به برجام، و در قالب پیگیری سیاست "حداکثر فشار" بر حکومت ایران، دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، در بیانیه‌ای اعلام کرد که این کشور سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران را در فهرست گروه‌های تروریستی قرار داده است. این امر، یعنی قرار دادن بخشی از نیروی نظامی رسمی یک کشور در فهرست سازمان‌های تروریستی، علیرغم خصومت‌های جدی میان حکومت آمریکا، از دوران جنگ سرد با بلوک کمونیسم گرفته تا در برخورد با انواع حکومت‌های رادیکال و ضدآمریکائی در آمریکای لاتین و آسیا، بی‌سابقه بوده است.

ایران مقابله به مثل کرده و شورای عالی امنیت ملی ایران "رژیم ایالات متحده را دولت حامی تروریسم" و "فرماندهی مرکزی آمریکا موسوم به "سنتکام" را که در منطقه فعال است گروه تروریستی اعلام کرد. محمدعلی جعفری، فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز تهدید کرد که با قرار دادن نام سپاه در این لیست، نیروهای آمریکایی در غرب آسیا "دیگر آرامش امروز را نخواهند داشت".

اما شاید مهمترین سئوالی که بلافاصله مطرح می‌شود این است که تاثیر این حرکت در عالم واقع چه خواهد بود؟

• در مورد نفوذ سپاه در اقتصاد ایران ارقام و تخمین‌های مختلفی ارائه شده (از ۲۰ تا ۵۰ درصد) که به دلیل عدم شفافیت موضوع هیچ یک را نمی‌توان دقیق دانست اما بهر‌حال این نفوذ قابل توجه است. با توجه به تحریم‌های موجود آمریکا بر ایران و تحریم خود سپاه به نظر نمی‌رسد که حرکت جدید آمریکا "در عمل" چیزی به تحریم‌ها بیافزاید هر چند که جزئیات فهرست شرکت‌ها و افرادی که به نظر آمریکا با سپاه در ارتباطند تا یک هفته آینده منتشر خواهد شد. اما مسئله مهم این است که معامله با شرکت‌های وابسته به سپاه دیگر تنها جنبه نقض تحریم‌های آمریکائی را نخواهد داشت بلکه افراد و شرکت‌های خاطی با خطر جدی حمایت از تروریسم روبرو هستند که می‌تواند به بازداشت، استرداد، و زندانی شدن افراد مسئول در آمریکا بیانجامد. لذا مانع جدی‌تری بر سر راه معامله با ایران ایجاد خواهد شد چرا که هر معامله‌ای ممکن است سر از طرف حساب شدن با سپاه در آورد.

• طبق گزارش‌های رسیده، وزارت دفاع آمریکا و سازمان اطلاعات مرکزی آن کشور، مخالف این تصمیم دولت آمریکا بوده اند. یکی از دلایل عمده این است که نیروهای نظامی آمریکا در منطقه، به خصوص در خلیج فارس در تماس دائم و نزدیک با نیروهای سپاه هستند. از نظر نظامی نیروهای آمریکائی نمی‌توانند با یک گروه تروریستی مماشات کنند، این نکته بالقوه بدان معنی است که اگر قایق‌های سپاه به دور ناوهای آمریکائی مانور بدهند (که بارها اتفاق افتاده) ممکن است از دید نیروهای آمریکایی نتوان تنها به تذکر بسنده کرد و یا اگر زیاد نزدیک شدند آمریکائی‌ها برای دور کردن آنان به طور مثال برایشان منوّر بزنند و به آنان اخطار بدهند. به عبارت دیگر دستکم از دید آمریکا تکلیف نوع برخورد با یک سازمان تروریستی روشن است.

این موضوع نکته مهمی است؛ به عبارتی اگر ارتش آمریکا در منطقه، هیچ واکنشی به حرکت مداوم نیروهای سپاه در نزدیکی خود نشان ندهد، هم به اعتبار خود لطمه زده و هم این حرکت آقای ترامپ بلاموضوع خواهد شد. و اگر واکنش نشان دهد، آنطور که باید به یک گروه تروریستی نشان دهد، احتمال وقوع یک جنگ به شدت بالا می‌رود. معلوم نیست این معضل را ارتش آمریکا چگونه می‌خواهد حل کند.

• سازوکار مالی اروپا برای دور زدن تحریم‌ها، خودش کم اثر بود و با این حرکت آمریکا می توان گفت که کم اثرتر هم خواهد شد. مشکل بتوان شرکت هائی را در اروپا یافت که وارد بازی شوند که در آن موضوع تجارت با حمایت از تروریسم آمیخته شود. با گذشت زمان، شاید در آینده نه چندان دور، ایران تصمیم به خروج از برجام بگیرد و عطایش را به لقایش ببخشد چون چیزی جز تحریم نصیبش نخواهد شد. این حرکت می‌تواند پی‌آمدهای سلسله‌واری به همراه داشته باشد که اروپا و آمریکا را هم جبهه کند. این درست آن چیزی است که دولت آمریکا در انتظار آن است.

• آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، گفته بود اگر آمریکا برجام را پاره کند ما آنرا آتش می‌زنیم. اما در عمل چنین نکرد. وی سیاست صبر و انتظار را در پیش گرفته است. احتمالا امید آقای خامنه‌ای این است که تا سال ۲۰۲۰ ایران مقاومت کند شاید با انتخاب یک رئیس جمهور دموکرات در آمریکا وضعیت تغییر پیدا کند. اما در مورد این موضوع به خصوص باید به یک مسئله توجه داشت. برگرداندن این دستورالعمل، برای هر رئیس جمهور بعدی مستلزم این است که دلایلی ارائه کند که سپاه حامی تروریسم نیست. چنین چیزی آن هم در فضای سیاسی که حکومت آمریکا در آن احاطه شده، اگر غیرممکن نباشد بسیار مشکل است، به خصوص که احتمالا سپاه به عنوان تلافی دست به حرکاتی خواهد زد که برگرداندن این دستورالعمل را مشکلتر خواهد کرد. به عبارت دیگر تا آینده قابل پیش بینی سپاه در همین فهرست باقی خواهد ماند.

• احتمالا تصویب قوانین مربوط به گروه ویژه اقدام مالی، علیه پولشویی و تامین مالی تروریسم یا اف ای تی اف در مجمع تشخیص مصلحت نظام حداقل به تعویق خواهد افتاد. این امر باید در یک چارچوب کلی مد نظر قرار بگیرد که در آن موضع میانه روها در ایران بیشتر تضعیف خواهد شد و تندروها بیشتر دست بالا را پیدا خواهند کرد. نقد سپاه همراهی با آمریکا تلقی شده و کمتر شنیده خواهد شد. در عین حال دست سپاه برای اقدامات رادیکال و تحریک کننده بازتر خواهد شد.

• احتمالا بر اثر این تحول اقتصاد ایران از نظر روانی بیش از پیش متزلزل خواهد شد و ممکن است دور جدیدی از کاهش ارزش ریال و افزایش تورم در پیش باشد. همزمانی این تحول با وقوع سیل و خرابی های به بار آمده خبر خوبی برای آینده نزدیک اقتصاد ایران نیست. ایران هیچ تجربه ای در زمینه مقابله با وضعیت بوجود آمده ندارد و با در پیش گرفتن سیاست "خودی، ناخودی" راه را برای استفاده از تخصص خارجی ها در این زمینه برروی خود بسته است.

• با نگاهی به تاریخ روابط بین‌الملل می توان مشاهده کرد که وقتی تضاد بین دو حکومت غیر قابل حل می شود تنها به یکی از دو طریق تقابل پایان می گیرد: یا جنگ یا سقوط یکی از دو حکومت. آقای خامنه‌ای چند روز پیش "مصاف" بین جبهه "طاغوت و توحید" را "اجتناب ناپذیر" اعلام کرد. وی افزود: "اگر ملت ایران همانگونه که تا به حال حرکت کرده است، به مسیر خود ادامه دهد، قطعاً بر دشمنان یعنی امریکا و اذناب او غلبه خواهد کرد و پیروز خواهد شد".