راستی‌آزمایی: آیا برنامه موشکی ایران توسط شورای امنیت سازمان ملل محدود شده است؟

ایران بالاخره اجازه دارد برنامه موشکی داشته باشد و موشک آزمایش کند یا نه؟ این پرسش ساده که منطقا باید یک پاسخ بله یا خیر داشته باشد٬ موضوع مناقشه دنباله‌دار ایران و آمریکاست و دو طرف پاسخ‌های متفاوتی برایش دارند.

چنان که بهرام قاسمی٬ سخنگوی وزارت خارجه ایران روز یکشنبه موضع تهران را تشریح کرد٬ دولت ایران معتقد است که هیچ قطعنامه‌ای در شورای امنیت سازمان ملل "برنامه موشکی یا آزمایش موشکی‌های موشکی ایران را ممنوع نکرده است."

این سخنان آقای قاسمی واکنشی بود به اظهارت مایک پومپئو٬ وزیر خارجه آمریکا که روز شنبه ایران را به نقض قطعنامه شورای امنیت متهم کرده بود.

در قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل درباره برنامه موشکی ایران چه آمده و در مناقشه تازه ایران و آمریکا چه کسی راست می‌گوید؟

در قطعنامه ۲۲۳۱ درباره برنامه موشکی چه نوشته شده؟

استناد مایک پومپئو٬ قطعنامه شماره ۲۲۳۱ شورای امنیت است که در سال ۲۰۱۵ و بعد از توافق هسته‌ای میان ایران و طرفین مذاکرات هسته‌ای (گروه معروف به پنج به علاوه یک که آمریکا هم عضوش بود)٬ در شورای امنیت سازمان ملل متحد تصویب شد.

پاسخ پرسش‌ها درباره برنامه موشکی ایران در متن بلند این قطعنامه که در وب سایت سازمان ملل منتشر شده نهفته است.

این جمله بهرام قاسمی که برنامه موشکی و آزمایش موشکی در قطعنامه شورای امنیت "ممنوع" نشده است٬ با توجه به متن این قطعنامه درست است. اما این پایان ماجرا نیست. در این متن برای برنامه موشکی ایران٬ محدودیت‌هایی در نظر گرفته شده است.

در پاراگراف سوم در ضمیمه B از قطعنامه٬ از ایران خواسته شده تا از هرگونه فعالیت مرتبط با توسعه موشک‌های بالستیکی خودداری کند که "با قابلیت حمل سلاح هسته‌ای طراحی شده باشد". در این قسمت به طور مشخص به آزمایش موشکی با استفاده از تکنولوژی مشابه هم اشاره شده است.

همچنین در پاراگراف چهارم از این ضمیمه آمده است که فروش و انتقال هرگونه مواد٬ ابزار و تکنولوژی که در رژیم حقوقی کنترل تکنولوژی موشک به آن اشاره شده٬ به ایران ممنوع است. فهرستی که در قطعنامه شورای امنیت به آن اشاره شده٬ اقلام یک توافق چندجانبه داوطلبانه است که تنها ۳۵ کشور جهان آن را اجرا می‌کنند. اما در نتیجه تصمیم شورای امنیت٬ فروش اقلام این توافق به ایران ممنوع شده است.

در عین حال از آنجا که این تکنولوژی و ابزارها لزوما برای موشک‌های بالستیک یا تسلیحات هسته‌ای استفاده نمی‌شوند٬ اگر کشوری بخواهد آنها را به ایران بفروشد می‌تواند درخواست خود را در شورای امنیت ثبت کند و این شورا موظف است که به شکل موردی٬ درخواست‌ها را بررسی کند. با تایید شورای امنیت٬ فروش تجهیزات٬ مواد اولیه و ابزارهای مورد نظر این فهرست بلندبالا به ایران ممکن خواهد شد.

برای تایید چنین معامله‌هایی نیز دو شرط در نظر گرفته شده:

اگر کسی می‌خواهد از این فهرست چیزی به ایران بفروشد٬ می‌تواند درخواستش را به آدرس ایمیلی که به طور مشخص برای قطعنامه شماره ۲۲۳۱ درنظر گرفته شده ایمیل بزند تا شورای امنیت این درخواست را بررسی کند.

تا چه زمانی این محدودیت‌ها برای برنامه موشکی ایران اعمال خواهد شد؟ تا ۸ سال بعد از "روز پذیرش" برجام ( Adoption Day). روز پذیرش برجام روز ۱۸ اکتبر سال ۲۰۱۵ (۲۶ مهر سال ۱۳۹۴) بود و با این حساب محدودیت‌های مورد نظر شورای امنیت برای برنامه موشکی ایران تا روز ۱۸ اکتبر سال ۲۰۲۳ (۲۶ مهر سال ۱۴۰۲) برقرار خواهد بود.

استدلال طرفین

در قطعنامه ۲۲۳۱ به طور مشخص به مساله تسلیحات هسته‌ای اشاره شده و آمده که از ایران خواسته شده تا موشک‌های بالستیک با قابلیت حمل سلاح هسته‌ای تولید نکند. ایران می‌تواند به مساله حمل کلاهک‌های هسته‌ای اشاره کند و استدلال کند که در برنامه موشکی به دنبال توسعه موشک‌هایی است که مواد منفجره متعارف حمل می‌کند.

اما رویکرد روز یکشنبه بهرام قاسمی این نبود. او به وضوح گفت که هرگز محدودیتی برای برنامه موشکی ایران تصویب نشده است. این استدلال که قبل‌تر هم از سوی مقام‌های ایران تکرار شده٬ به واژگان قطعنامه اشاره دارد. در قطعنامه از ایران "خواسته شده" که به موشک بالستیک با قابلیت حمل سلاح هسته‌ای روی نیاورد.

ضمن اینکه این به ظاهر "درخواست" در ضمیمه قطعنامه‌ای گنجانده شده که در واقع برای حل اختلاف نظر بر سر برنامه هسته‌ای ایران تصویب شد و محتوای اصلی آن درباره برجام است.

نه آمریکا و نه سازمان ملل متحد چنین نگاهی به قطعنامه ندارند و در وب سایت شورای امنیت سازمان ملل متحد٬ صفحه‌ای ویژه برای محدودیت‌های توسعه موشک‌های بالستیک ایران ایجاد شده است. در این صفحه هیچ صحبتی از درخواست نیست و به صراحت نوشته شده که بر اساس قطعنامه ۲۲۳۱ برنامه موشکی ایران محدویت‌هایی دارد.

مایک پومپئو٬ وزیر خارجه آمریکا نیز در اظهارنظر روز شنبه بر مبنای همین موضوع٬ ایران را متهم کرد که قطعنامه شورای امنیت را زیر پا گذاشته است. آقای پومپئو گفت که ایران اخیرا موشک‌هایی آزمایش کرده که قابلیت حمل کلاهک هسته‌ای دارد.

در عین حال مساله‌ای که آقای پومپئو نادیده گرفت و البته از نگاه بهرام قاسمی دور نماند این بود که آمریکا٬ اصلی‌ترین ناقض قطعنامه ۲۲۳۱ سازمان ملل است. این قطعنامه٬ برجام را از یک توافق چندجانبه به یک سند بین‌المللی ارتقا می‌دهد که اجرایش بر اساس اختیارات شورای امنیت الزامی است. یعنی نه فقط امضا کنندگان برجام٬ بلکه همه کشورهای جهان باید به محتوای این قطعنامه عمل کنند.

به همین دلیل تصمیم دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری آمریکا برای خروج از برجام مهم‌ترین اقدام برای زیرپا گذاشتن اصل محوری قطعنامه ۲۲۳۱ است؛ مساله‌ای که در نهایت به مشروعیت قطعنامه و اجرای همه جانبه آن لطمه می‌زند.