اینستکس و ایران؛ سازوکار مالی اروپا چیست و چرا برای ایران حیاتی است؟

تاسیس سازوکار مالی اتحادیه اروپا یا اینستکس برای ایران در دوره تحریم های آمریکا به موضوع پیچیده ای بدل شده است. اتحادیه اروپا می خواهد با تاسیس این کانال مالی، امکان مبادلات تجاری "مشروع" با ایران را حفظ کند و آمریکا می گوید با آن مخالف است و از احتمال تحریم آن گزارش شده است. طرح تشکیل این کانال اولین بار در جلسه هیات وزیران خارجه آلمان، بریتانیا، چین، روسیه و فرانسه و مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا که برای شرکت در اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل در ماه سپتامبر به نیویورک سفر کرده‌ بودند، اعلام شد.

اینستکس چیست؟

شرکای باقی مانده در توافق برجام با هدف ترغیب ایران به باقی ماندن در این توافق و برخوردار نگه داشتن این کشور از مزایای اقتصادی رفع تحریم ها، توافق کردند که کانال مبادله مالی با ایران تاسیس کنند.

وزیران خارجه آلمان، بریتانیا، چین، روسیه و فرانسه و مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا که برای شرکت در اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل در ماه سپتامبر به نیویورک سفر کرده‌ بودند، تصمیم خود را طی یک بیانیه برای ایجاد این کانال مالی ویژه اعلام کردند که هدف از آن بی‌اثر کردن تحریم های آمریکا علیه ایران است.

در بیانیه مشترک شرکای ایران در توافق هسته‌ای برجام در تعریف این کانال می گوید "با توجه به فوریت و ضرورت دستیابی به نتایجی ملموس، شرکت‌کنندگان در این جلسه از پیشنهادهای عملی برای ادامه و توسعه مجاری پرداخت مالی به ایران به ویژه ایجاد یک "وسیله هدف ویژه" (اس پی وی) برای ایجاد تسهیلاتی جهت پرداخت‌های مرتبط با ایران از جمله برای صادرات نفت استقتبال کردند."

کانال مالی چگونه عمل می کند؟

منظور از ایجاد این وسیله یا کانال جدید "حفاظت از آزادی فعالان اقتصادی این کشورها جهت دنبال کردن مبادلات مشروع با ایران"عنوان شده است که در صدر آن دریافت پول حاصل از صادرات نفت ایران به اروپا و خرید های متعارف ایران از کشورهای اروپایی است.

جزئیات این کانال به دلیل ادامه مذاکره بر سر آن و همچنین نگرانی از فشار آمریکا، عنوان نشده اما پیش بینی می‌شود همانند صندوقی تحت حمایت اتحادیه اروپا باشد که پول نفت ایران از سوی شرکت های خریدار به آن واریز می شود. واردات ایران از اروپا هم از محل منابع این صندوق تامین می شود. اینکه انتقال این پول به ایران چگونه صورت می گیرد احتمالا راسا از سوی این کانال مالی خواهد بود که مشابه بانک عمل می کند. این جزئیات در حال مذاکره است و و تا عملیاتی شدن فاصله دارد. حتی مقر این کانال هم به گزارش فایننشال تایمز هنوز پیدا نشده بنابراین سازوکار اداری آن در مراحل بسیار ابتدایی است.

دلیل بی‌تمایلی به میزبانی این کانال چه بود؟

آمریکا به برنامه تاسیس این کانال مالی شدیدا اعتراض کرده است. مایک پومپئو وزیر خارجه آمریکا پس از علنی شدن برنامه تاسیس این کانال مالی گفته بود طرح اتحادیه اروپا برای ایجاد "سازوکار ویژه" ای برای دور زدن تحریم های آمریکا علیه صادرات نفت این کشور "شدیدا غیرسازنده است" و او از شنیدن این خبر "ناامید و پریشان" شده است. وزیر امور خارجه آمریکا گفته بود که تاسیس این کانال مالی "یکی از غیرسازنده ترین مسائل برای صلح و امنیت جهانی است... آیت‌الله های فاسد امروز صبح دارند می خندند". با این همه او بعدا استفاده از این کانال مالی برای فروش دارو، لوازم پزشکی و غذا به ایران را ممکن دانست.

مقام های دولت دونالد ترامپ و سفرای آمریکا در کشورهای مختلف از جمله در بریتانیا می‌گویند که از شرکت ها و افراد از میان کار با ایران و آمریکا باید یکی را انتخاب کنند و هردو امکانپذیر نیست.

میزبانان پیشنهادی چه می گویند؟

در این بین اتریش که یکی از اصلی ترین میزبانان مذاکرات هسته ایران و گروه ۱+۵ بوده گفته وضعیت این کانال مالی روشن نیست و نمی تواند میزبان آن باشد. لوکزامبورگ و بلژیک هم میزبانی این نهاد را رد کرده اند اما گزارش هایی منتشر شده که آلمان و فرانسه احتمال دارد که سرانجام برای عبور از این بن بست به طور مشترک اقدامی انجام دهند.

تاسیس این کانال حیاتی است؟

مرحله دوم تحریم‌های آمریکا از روز ۱۳ آبان (۴ نوامبر) به اجرا گذاشته ‌شد و ایالات متحده هدف خود را وارد کردن فشار مالی و اقتصادی بر جمهوری اسلامی خصوصا کاهش هرچه بیشتر عواید نفتی ایران عنوان کرده است. بخش وسیعی از نزدیک به دومیلیون و ۵۰۰ هزار بشکه نفت صادراتی ایران به کشورهای اروپایی است و در صورتی که اروپایی ها خرید نفت ایران با به دلیل تحریم های آمریکا قطع کنند، به افت شدید درآمدهای ایران می انجامد و می تواند انگیزه ای خروج از توافق برجام برای جمهوری اسلامی ایران باشد.

مقامات آمریکایی حکومت ایران را متهم کرده‌اند که عواید نفتی این کشور را برای بهبود شرایط مردم ایران به مصرف نمی‌رسانند بلکه جهت حمایت از "گروه‌های تروریستی" ایجاد بی‌ثباتی در منطقه و گسترش فساد در داخل به کار می‌برد اما مقامات اروپایی می‌گویند باید ایران را از باقی ماندن در برجام که با هدف رفع تحریم های اقتصادی آن را پذیرفت، راضی نگه داشت. مدیران وزارت نفت ایران گفته‌اند تا زمانی که بشود نفت را صادر کرد، پول آن را گرفت و هرطور که لازم بود مصرف کرد، از دیدآنها برجام معتبر است در غیر این صورت ضرورتی برای ادامه آن وجود ندارد.

در شرایطی که بخشی از خریداران اروپایی نفت ایران، شرکت ها و پالایشگاه های خصوصی هستند که دولت ها نمی‌توانند آنها را مجبور به خرید نفت ایران کنند و در عین حال در برابر تحریم های آمریکا آسیب پذیرند، کانال مالی اتحادیه اروپا برای ایران می تواند اثری حیاتی در ادامه توافق هسته ای داشته باشد.