کاهش چند صد تومانی دلار در یک هفته؛ آیا 'حباب' بازار ارز ترکیده؟

بازار ارز در ایران در دو ماه گذشته روزهای بسیار طوفانی را پشت سر گذاشت ولی در روزهای اخیر قیمت ارزهای عمده کاهش یافته است.

هر چند از ابتدای سال جاری (۱۳۹۶) نرخ ارزهای اصلی نظیر دلار، یورو و پوند انگلیس با رشد همراه بود، اما همزمان با شروع اعتراض‌های سراسری در ایران در دی ماه، این افزایش قیمت شتاب زیادی گرفت تا جایی که هفته گذشته قیمت دلار آمریکا تا آستانه ۵۰۰۰ هزار تومان هم پیش رفت.

نگاهی به معاملات امروز دوشنبه ۳۰ بهمن ( ۱۹ فوریه) در بازار ارز نشان می‌دهد که قیمت دلار بعد از چند هفته به کمتر از ۴۶۰۰ تومان رسیده که بیش از ۴۰۰ تومان نسبت به قیمت اوج هفته پیش کاهش یافته است.

روند نزولی نرخ ارزهای عمده از چهارشنبه هفته پیش شروع شد که پیامد آن کاهش تقاضای خرید بود.

در میان ارزهای خارجی، یورو، واحد پول اروپا بیشترین کاهش و لیر ترکیه کمترین کاهش را نشان می‌دهد.

در دوران ملتهب بازار، قیمت ارز مبادله‌ای و ارز آزاد اختلاف فاحشی پیدا کرد؛ اختلافی که منتقدان آن را مانع بزرگی برای تک نرخی شدن قیمت ارز تلقی می‌کنند.

این اختلاف البته با فروکش کردن تب بازار و افزایش جزئی نرخ ارز مبادله‌ای نسبت به هفته پیش کمتر شده است.

دولت ایران برای پائین آوردن این تب ارزی و بازگرداندان آرامش چندین اقدام را در دستور کار خود قرار داده است.

این اقدامات پس از ابراز اطمینان ولی‌الله سیف، رئیس بانک مرکزی به فروکش کردن قیمت‌ها و توصیه او به سپرده‌گذاری در بانک‌ها اتفاق افتاد.

یکی از این اقدامات، مداخله پلیس و برخورد با دلالان ارز بوده است.

هفته پیش مأموران نیروی انتظامی دهها دلال خیابانی را دستگیر و چند صرافی را مهروموم کردند که این اقدام کاهش قیمت دلار را در پی داشت.

عباس جعفری دولت آبادی، دادستان تهران هم دیروز یکشنبه ۲۹ بهمن از دستگیری ۲۷ "متهم ارزی" در روزهای اخیر خبر داد.

نسبت دادن بحران ارزی در ایران به افراد بی‌سابقه نیست.

در زمان ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد در سال ۱۳۹۱ هم محمدرضا میرآبی، معروف به "جمشید بسم‌الله" به عنوان عامل اختلال در بازار ارز ایران معرفی و دستگیر شد.

در آن سال، محمدرضا رحیمی، معاون اول رئیس جمهور گفته بود که "جمشید بسم‌الله روی چهارپایه می‌ایستد و قیمت ارز را تعیین می‌کند."

در تلاطم ماه‌های اخیر، دلایل مختلفی برای افزایش نرخ ارز ارائه شد، اما تعداد زیادی از منتقدان گفته بودند که دولت از این طریق به دنبال جبران کسری بودجه سال آینده است؛ اظهاراتی که حسن روحانی، رئیس جمهور ایران در یک نطق تلویزیونی آن را رد کرد.

''''بسته ضدالتهاب '''' ارزی

بانک مرکزی برای فرونشاندن التهاب بازار ارز تدابیر سه گانه‌ای را معرفی کرده است.

انتشار گواهی "سپرده ریالی" یکی از این تدابیر است که متقاضیان می‌توانند پول خود را در بانک قرار دهند و در سررسیدهای یک ساله به آنها سود ۲۰ درصدی پیشنهاد شده است؛ در صورت برداشت پیش از موعد این سود به ۱۴ درصد کاهش خواهد یافت.

گواهی "سپرده ریالی ارز بنیان" از دیگر پیشنهاداتی بوده که بانک مرکزی برای دور نگهداشتن مردم از هجوم به بازار ارز در دستور کار خود قرار داده است.

بر این اساس، شبکه بانکی ایران مجاز است این گواهی‌ها را با سررسیدهای یک یا دو ساله منتشر کند؛ نرخ سود برای این سررسیدها به ترتیب ۴ و چهار و نیم درصد است و در زمان سررسید، ارز یا معادل ریالی آن به نرخ متوسط یک هفته قبل "سامانه سنا" به دارنده اوراق پرداخت می‌شود.

سامانه نظارت ارز (سنا) وابسته به بانک مرکزی پایگاهی اینترنتی است که صرافی‌ها باید معاملات روزانه ارزی خود را در آن ثبت کنند.

سومین جزء مجموعه تدابیر ضدالتهاب بانک مرکزی برای کنترل بازار ارز پیش فروش سکه بوده است.

همزمان با افزایش قیمت دلار در بازار قیمت سکه هم رو به افزایش گذاشت.

بانک مرکزی پیش فروش شش ماهه سکه بهار آزادی (طرح جدید) را به قیمت یک میلیون و چهارصد هزار تومان و پیش فروش یک ساله به قیمت یک میلیون و سیصد هزار تومان را از طریق بانک ملی در دستور کار خود قرار داد.

در این طرح البته تغییراتی اعمال شد. اول قرار بود سکه‌ها به قیمت روز محاسبه شود و در عوض برای خریداران تخفیف در نظر گرفته شود، که بعدا تغییر کرد.

در اولین روز اجرای این طرح در ۲۸ بهمن، حدود ۱۳ هزار سکه پیش فروش شد.

بانک مرکزی با دادن این سه گزینه امیدوار است "کسانی که نسبت به نوسانات نرخ ارز نگرانی دارند" را از انباشتن دلار در خانه بر حذر دارد.

شاید در این میان سپرده ریالی با سود بیست درصد گزینه جذاب‌تری به نظر برسد.

بعضی از منتقدان انتشار اوراق مشارکت با سود ۲۰ درصد را ناقض بخشنامه بانک مرکزی برای کنترل نرخ سود می‌دانند.

براساس بخشنامه بانک مرکزی در شهریور ماه، بانک‌ها و موسسات مالی موظف شدند نرخ سود سپرده‌های بانکی را کاهش دهند؛ بر این اساس سود سپرده‌های کوتاه مدت حداکثر ۱۰ درصد و سپرده‌های مدت‌دار یک‌ساله حداکثر ۱۵ درصد و به صورت علی‌الحساب تعیین شد.

دلار یا گزینه‌های بانک مرکزی؟

با اینکه این روزها تب تند بازار ارز نسبتا پائین آمده و بازار ارز آرام‌تر شده، ذهن عده‌ای هنوز درگیر این سئوال است که آیا این روند کاهشی ادامه می‌یابد یا در آینده قیمت‌ها دوباره افزایش خواهد یافت.

بررسی بازار ارز در ۵۰ سال اخیر نشان می‌دهد که نرخ دلار بطور ثابت سال به سال در ایران افزایش یافته است.

تنها استثنا در این مورد به زمان صدارت امیرعباس هویدا، نخست وزیر دوران سلطنت پهلوی برمی‌گردد.

در سال ۱۳۵۱ قیمت دلار هفت تومان بود که یک سال بعد (۱۳۵۲) این نرخ به ۶ و نیم تومان کاهش یافت و این قیمت تا زمان پیروزی انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ تقریبا ثابت باقی ماند.

الگوی صعودی نرخ ارز در ایران باعث شده تعداد قابل توجهی از شهروندان ایرانی ارز (به خصوص دلار) را به عنوان منبعی مطمئن برای سرمایه‌گذاری یا دست‌کم حفظ ارزش دارایی‌های خود انتخاب کنند.

رکود بازار مسکن و افزایش بی‌اعتمادی به بانک‌ها و موسسات مالی در سال‌های اخیر جایگاه طلا و ارز را محکم‌تر کرده است.

اظهارات اخیر غلامحسین شافعی، رئیس اتاق بازرگانی ایران هم موید این نوع طرز تفکر در میان تعداد زیادی از شهروندان ایرانی است.

آقای شافعی دیروز (یکشنبه ۲۹ بهمن) گفت که حدود سه سال و نیم پیش اتاق بازرگانی ایران به بانک مرکزی کتبا اعلام کرده بود که در ایران بین ۲۰ تا ۲۵ میلیارد دلار ارز خانگی وجود دارد که "اگر بانک مرکزی بتواند برای جلب اعتماد مردم اقدام کند، این ذخایر ارزی می‌تواند دوباره به چرخه اقتصاد کشور بازگردد اما این کار انجام نشد."

او البته به منابع این آمار و چگونگی دستیابی به آن اشاره نکرد.

بانک مرکزی با شروع جهش قیمت ارز و سکه، این روند را به "حباب" تشبیه کرد و اطمینان خاطر داد که قیمت‌ها کاهش خواهد یافت.

گزینه‌های سه مولفه‌ای بانک مرکزی؛ انتشار گواهی "سپرده ریالی"، گواهی "سپرده ریالی ارز بنیان" و پیش فروش سکه شاید برای عده زیادی جذاب باشد ولی نکته‌ای که باعث شده بعضی از سرمایه‌گذاران، دلار را به گزینه‌های بانک مرکزی ارجحیت دهند نگرانی درباره سرنوشت توافق هسته‌ای ایران با قدرت‌های بزرگ جهانی و پیامدهای احتمالی ریاست جمهوری دونالد ترامپ است که بشدت بازار ارز را در ایران تحت تاثیر قرار می‌دهد.