صندوق توسعه ملی چیست؟

صندوق توسعه ملی در سال ۱۳۸۹ و در قالب برنامه پنجم توسعه برای جبران کاستی‌های اداره حساب ذخیره ارزی تاسیس شد.

در سال ۱۳۸۷ هیات وزیران دولت محمود احمدی‌نژاد هیات امنای حساب ذخیره ارزی را منحل کرد، تصمیمی که به پایان کار حساب ذخیره ارزی تعبیر شد، با این حال، بعدتر در برنامه توسعه، این حساب در کنار صندوق توسعه ملی، احیا شد.

عده‌ای از منتقدان دولت آقای احمدی‌نژاد را متهم می‌کردند که با حساب ذخیره ارزی مثل "قلک" برخورد می‌کند.

ایجاد صندوق توسعه ملی، با هدف تغییر نگاه به درآمدهای نفتی، در خرداد ۱۳۸۷ در مجمع تشخیص مصلحت تصویب شد و پس از آن هم به تایید مجلس رسید.

هدف صندوق توسعه ملی به گفته موسسان آن تبدیل بخشی از عواید ناشی از فروش نفت و گاز و میعانات گازی و فراورده‌های نفتی به "ثروت‌های ماندگار، مولد و سرمایه‌های زاینده اقتصادی و نیز حفظ سهم نسلهای آینده از منابع نفت و گاز و فراورده‌های نفتی" است.

کاهش وابستگی هزینه‌های جاری دولت به درآمدهای نفتی یکی دیگر از اهداف تشکیل این نهاد اعلام شده است.

مهمترین منبع مالی صندوق توسعه ملی درآمدهای نفت وگاز ایران است که "حداقل ۳۰ درصد از منابع حاصل از صادرات نفت، میعانات گازی، گاز و فرآورده‌های نفتی" به این صندوق اختصاص می‌یابد.

دولت ایران در لایحه بودجه سال آینده (۱۳۹۷) که هنوز به تصویب مجلس نرسیده است، سهم صندوق توسعه ملی از منابع حاصل از صادرات نفت، میعانات گازی و خالص صادرات گاز را ۳۲ درصد پیشنهاد کرده است.

مقام‌های ایرانی دارایی این صندوق را حدود یک سال و نیم پیش ۸۰ میلیارد دلار اعلام کردند.

احمد دوست حسینی، رئیس هیأت عامل صندوق توسعه ملی حدود ۴ ماه پیش (مهر ماه ۱۳۹۶) در مصاحبه‌ای با خبرگزاری فارس درباره موجودی این صندوق گفته بود: "تا پایان سال ۹۵ منابع صندوق در بانک مرکزی که تعهد نشده بالغ بر ۱۲ میلیارد دلار بوده و همچنین مسدودی ۳۳ میلیارد دلاری نیز جزء موجودی محاسبه می‌شود."

منظور از مسدودی مرحله تخصیص ارز است.

اسحاق جهانگیری، معاون اول رئیس‌جمهور حدود سه ماه پیش (آبان) گفت تاکنون ۱۵ هزار میلیارد تومان از صندوق توسعه ملی برداشت شده است.

طبق قانون برداشت پول از صندوق توسعه ملی نیازمند تصویب مجلس است یا برای دسترسی فوری به منابع مالی، آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر ایران باید آن را تائید کند.

هیئت امنا:

رئیس هیئت امنای این صندوق رئیس جمهور است و رئیس سازمان برنامه و بودجه(محمدباقر نوبخت) دبیری این هیئت را بر عهده دارد.

دو نفر از نماینده‌های کمیسیون‌های اقتصادی و برنامه و بودجه و محاسبات مجلس هم در این ترکیب حضور دارند.

رئیس اتاق تعاون ایران هم در این هیئت عضو ناظر است و حق رای ندارد.

صندوق توسعه ملی به بخش‌های خصوصی، تعاونی و بنگاه‌های اقتصادی متعلق به موسسات عمومی غیردولتی تسهیلات ارزی و ریالی ارائه می‌کند.

این تسهیلات برای مشارکت در طرح‌های ملی نظیر حمل و نقل هم می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

این نهاد بر اساس قانون مجاز است به طرف‌های خریدار کالا و خدمات ایرانی در بازارهای خارجی که هدف صادرات این کشور باشند تسهیلات ارائه کند.

ارائه این تسهیلات باید به واسطه بانک‌های دولتی یا غیردولتی ایران انجام شود.

بر اساس تازه‌ترین گزارش عملکرد تسهیلات ارزی و ریالی صندوق توسعه ملی که دی ماه ۱۳۹۶ منتشر شده از فروردین تا پایان آذر ماه امسال یک میلیارد و ۶۸۸ میلیون دلار تسهیلات از محل این صندوق تسهیلات قطعی پرداخت شده است.

در سال ۱۳۹۵ بانک‌های صنعت و معدن، ملت و سپه بیشترین رقم قراردادهای "عاملیت ارزی" را با این صندوق بستند.

اخیرا آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، مجوز برداشت ۴ میلیارد دلار از صندوق توسعه ملی را صادر کرده است که دو میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار آن به تقویت بنیه نظامی و دفاعی ایران، اختصاص دارد.

بر همین اساس بودجه ای که از صندوق توسعه ملی برای مقابله با ریزگردها اختصاص داده شده ۱۵۰ میلیون دلار است و همین میزان هم به صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران تعلق گرفته است.

بر اساس لایحه بودجه سال آینده (۱۳۹۷) دولت پیشنهاد برداشت مبلغ ۵۸۰۶ میلیون دلار از صندوق توسعه ملی کرده است.

یکی از تفاوت‌های عمده حساب ذخیره ارزی و صندوق توسعه ملی این است که سرمایه‌های این صندوق دارای بازگشت بلند مدت هستند در حالیکه حساب ذخیره ارزی برای تثبیت وضع پول نقد و مدیریت نقدینگی در کوتاه مدت کاربرد دارد.

حساب ذخیره ارزی در سال ۱۳۷۸ و برای مواجهه با تأثیرات منفی نوسانات شدید قیمت نفت، و مخصوصا کاهش قیمت جهانی نفت در آن مقطع انجام شد.

هدف این بود که بخشی از منابع ارزی حاصل از فروش نفت در سال‌هایی که میزان درآمدهای نفتی بالاست ذخیره شود تا در سال‌هایی که درآمد نفتی کاهش می‌یابد مورد استفاده قرار گیرد.

اما منابع حساب ذخیره ارزی، به جای آن که برای ایجاد ثبات و مقابله با نوسانات قیمت نفت استفاده شود، عملا صرف هزینه‌های جاری دولت شد.