ترامپ در کاخ سفید، روس‌ها در نوژه: رخدادهای تاثیرگذار بر سیاست خارجی ایران

گرچه سال ۱۳۹۵، در مقایسه با چند سال پیش از آن، در عرصه سیاست خارجی آنقدرها هم با تلاطم همراه نبود، اما برخی از وقایع این سال می‌تواند تا مدت‌ها صحنه سیاست خارجی ایران را تحت تاثیر قرار دهد. این نوشته نگاهی اجمالی دارد به برخی از مهمترین این تحولات.

پیروزی دونالد ترامپ

پیروزی دونالد ترامپ، تاجر و شخصیت جنجالی تلویزیونی، در انتخابات ایالات متحده، دنیا را در حیرت فرو برد. می‌توان با قاطعیت گفت که اغلب کشورهای جهان برنامه‌ دقیقی برای کار با ایالات متحده به رهبری ترامپ نداشتند. گرچه به نظر نمی‌رسد دونالد ترامپ شخصا پیرو مکتب خاصی در روابط بین‌الملل، به ويژه در ارتباط با خاورمیانه و ایران باشد و مواضعش نیز اغلب ضد و نقیض بوده اما شخصیت اقتدارگرا، غیرقابل پیش‌بینی و واکنشی او در کنار حلقه‌ راستگرایان افراطی تیمش می‌تواند پیامدهای خطرناکی برای ایران و منطقه به همراه داشته باشد.

البته از سوی دیگر نیز، مواضع اغلب متناقض و شخصیت پرهیاهوی ترامپ و عدم اعتماد سران کشورهای جهان به او می‌تواند از قدرت تاثیرگذاری ایالات متحده و در نتیجه احتمال بروز مشکلات و تقابل جدی با ایران بکاهد.

نزدیک‌تر شدن ایران و اتحادیه اروپا

روی کار آمدن دونالد ترامپ، فقط زنگ خطری برای برای ایران نیست. مواضع جنجالی او مانند منسوخ خواندن ناتو، حمایت از خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا و تضعیف این اتحادیه، به نظر می‌رسد که کشورهای اروپایی را در پیگیری منافع مشترکشان با ایران مصمم‌تر کرده باشد. برای مثال، فردریکا موگرینی نماینده عالی اتحادیه اروپا در سیاست خارجی و امور امنیتی در سفر اخیرش به واشنگتن با حمایت از برجام، از تعهد دولت ترامپ به برجام خبر داد.

اتحادیه اروپا که مشتاق به گسترش روابط اقتصادی با ایران به نظر می‌رسد می‌تواند با استفاده از فرصت‌هایی که به دلیل بی‌نظمی تیم ترامپ و علاقه فردی او به انزواگرایی در عرصه بین‌الملل به دست می‌آید، روابط خود را با تهران گسترش دهد.

ادامه عواقب دستگیری ملوانان آمریکایی

گرچه دستگیری ملوانان آمریکایی پس از ورود ناو این کشور به آب‌های ایران در خلیج فارس در سال ۹۴ اتفاق افتاد اما بازتاب و تاثیرات این رویارویی و تنش‌های مشابه آن در سال ۹۵ نیز ادامه داشت. این واقعه به دستگیری ۱۰ خدمه ناو آمریکایی و پخش تصاویر آن توسط ایران منجر شد. ترامپ در سال گذشته بارها و بارها از نحوه حل و فصل این مناقشه توسط اوباما انتقاد کرد و ایران را تهدید به اقدامات جدی در صورت وقوع دوباره چنین اتفاقی در دولت او کرد.

اما شاید مهمترین بخش این اتفاق، توانایی حل مسالمت‌‌آمیز چنین تنشی با استفاده‌ از ابزارهای دیپلماتیک بود. وجود کانال‌های ارتباطی مستقیم میان جواد ظریف (وزیر امور خارجه ایران) و جان کری (وزیر امور خارجه وقت دولت اوباما) فرصت رفع مشکلات و تنش‌ها را فراهم می‌آورد، کانال‌هایی که با روی کار آمدن دولت جدید ایالات متحده تاکنون کاملا مسدود شده است.

عدم وجود راه‌های ارتباطی در شرایطی که رئیس جمهور فعلی آمریکا، شخصیتی غیر قابل پیش‌بینی و واکنشی دارد می‌تواند، خواسته یا ناخواسته، به درگیری پراکنده و حتی جدی با پیامدهای نامعلوم بدل شود.

جنگ سوریه

بیش از ۴۵۰ هزار کشته و ۴ میلیون‌ آواره از نتایج جنگ در سوریه تاکنون است.

گرچه به نظر می‌رسد دولت ایران توانسته است تا امروز هدف خود (جلوگیری از سقوط بشار اسد و به طبع آن سوریه به دست نیروهای نزدیک‌تر به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس) را تامین کند، اما بهای انسانی گزاف این جنگ و استفاده رسانه‌ها و همین‌طور دولت‌های کشورهای عربی منطقه از تلفات انسانی جنگ سوریه، توانسته است افکار عمومی جهان عرب و همین‌طور ایالات متحده را علیه ایران سازماندهی کند.

این در حالی است که جنگ سوریه سال‌ها است به جنگی نیابتی میان بیش از ۱۰ کشور (ایران، عراق، حزب‌الله لبنان، روسیه، عربستان، قطر، امارات متحده عربی، قطر، ترکیه، ایالات متحده، اسرائیل، فرانسه، استرالیا) تبدیل شده است که به طور کلی به دو گروه حامیان اسد و مخالفان او تقسیم می‌شوند. اما منافع هر یک از این کشورها تضادهایی با سایرین دارد و همین تضاد منافع نیروهای درگیر، بر پیچیدگی اوضاع سوریه افزوده است و یافتن راهکاری که بتواند به این جنگ پایان دهد را دشوارتر کرده است.

تشکیل اتحاد مثلت اسرائیل، عربستان و ترکیه علیه ایران

در سال‌ گذشته فراز و فرود‌ در روابط ایران و ترکیه و عربستان ادامه داشت. هر دوی این کشورها به ایران به عنوان رقیبی که سعی دارد نفوذ آنها را در منطقه محدود کند، می‌نگرند. سران این دو کشور همانند سال‌های پیش بارها مواضع تندی علیه ایران ابراز کردند. اما، روند تازه‌‌تری نیز در سال گذشته آغاز شد و آن نزدیکی این دو کشور به اسرائیل است.

در آخرین تحولات، وزرای خارجه ترکیه و عربستان، همگام با اسرائیل در کنفرانس امنیتی مونیخ، ایران را متهم به حمایت از تروریسم و ایجاد ناآرامی در منطقه کردند. گرچه به تازگی، مذاکرات ایران و عربستان در مورد مراسم حج به نیتجه رسید و ترکیه نیز از حملات خود تا حدی کاسته، اما به نظر می‌رسد اسرائیل به دنبال تشدید فضای تنش میان ایران و این دو کشور باشد. تلاش برای حل اختلافات با ترکیه و همین‌طور برگزاری جلسات مخفی با مقامات عربستان نیز حاکی از همین استراتژی است.

داعش و عراق

داعش که در سال‌های ۹۳ و ۹۴ از بزگترین چالش‌های پیش‌روی ایران به حساب می‌آمد، در سال ۹۵ مناطق وسیعی از قلمرو خود را در عراق از دست داد. شناخت و نفوذ ایران در عراق، همراه با پشتیبانی هوایی نیروهای آمریکایی، راه را برای عقب‌راندن پیکارجویان داعش و بازپس گرفتن شهرهای فلوجه و رمادی فراهم کرد. این روزها نیز عملیات نظامی برای بازپس گیری غرب موصل در جریان است و گزارش‌ها حاکی از حضور نیروهای مورد حمایت ایران در این عملیات است.

گرچه ایران در تضعیف و عقب‌ راندن داعش در عراق نقشی جدی داشته است، اما برخی اقدامات ایران در طول سال‌های پس از حمله آمریکا به این کشور نیز به بی‌ثباتی در عراق دامن زده است. پس از شکست داعش، ایران می‌تواند با بهره‌گیری از تجربیات دهه ‌گذشته به بازگرداندن ثبات و امنیت به عراق کمک کند. چنین اقداماتی می‌تواند پروپاگاندای ایران هراسی مثلت اسرائیل، عربستان و ترکیه که با روی کار آمدن ترامپ تشدید شده را با چالشی جدی مواجه کند.

اسکار اصغر فرهادی

فرمان اجرایی ترامپ در منع ورود شهروندان ۷ کشور از جمله ایران، با اعتراضات بی‌سابقه جامعه مدنی ایالات متحده مواجه شد. اما نامزد شدن و به دست آوردن جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی برای فیلم فروشنده اثر اصغر فرهادی، فرصت نادری را برای ایرانیان به همراه آورد. در شرایطی که رسانه‌های غربی معمولا تصویر چندان مثبتی از ایران و ایرانیان نشان نمی‌دهند، پیام اصغر فرهادی که توسط انوشه انصاری و فیروز نادری، دو ایرانی سرشناس و موفق خوانده شد، فرصتی ایجاد کرد که مردم عادی ایالات متحده با چهره‌ای از ایران آشنا شوند که کمتر در رسانه‌های این کشور به آن پرداخته می‌شود.

در شرایطی که راست‌گرایان افراطی تیم ترامپ در جهت رسیدن به مقاصد سیاسی خود سعی در ترسیم چهره‌ای خشن از ایرانیان دارند، مراسم اسکار با بیش از ۳۴ میلیون بیننده، حداقل برای دقایقی کوتاه به نمایندگان مردم ایران فرصت داد تا روایتی دیگر از چهره ایرانیان را برای مخاطبان اسکار به تصویر بکشند.

خرید هواپیما

تا امروز ۲ فروند از هواپیماهایی که به سفارش ایران از ایرباس خریداری شده‌، تحویل ایران شده است و احتمال می‌رود به زودی هواپیمای سوم نیز به ایران تحویل داده شود. وزارت خزانه‌داری دولت جدید ایالات متحده نیز مجوز معامله بوئینگ با ایران را صادر کرده است. در ایران، خرید این هواپیماها با انتقادات جدی مواجه شد، اما اهمیت این معامله فقط در نوسازی ناوگان هوایی خلاصه نمی‌شود. اگر از تاثیرات نوسازی ناو هوایی تجاری بر امنیت پروازهای داخلی و خارجی، امکان برقراری دوباره پرواز با کشورهای اروپایی و آسیایی بگذریم، مهمترین حاصل این معاملات در تجارت خارجی ایران خواهد بود.

انجام موفقیت‌آمیز این معاملات و تحویل هواپیما، زمینه مناسبی برای رفع عملی تحریم‌ها و ادامه تجارت با غرب در آینده را ایجاد کرد. به این معنا که علیرغم روی‌کار آمدن ترامپ و مواضع تند دولت او در مورد ایران، امکان معامله‌های بزرگ برای ایران و شرکت‌های غربی و حتی آمریکایی فراهم شده است. بدین ترتیب کشورهای اروپایی می‌توانند با اطمینان بیشتری به سرمایه‌گذاری و معامله در بخش‌های مختلف صنایع ایران اقدام کنند.

استفاده روسیه از پایگاه هوایی همدان

نقش هواپیما در عرصه سیاست خارجی ایران به خرید هواپیمای مسافربری ختم نمی‌شود. در مرداد ماه سال ۹۵ بمب‌افکن‌‌های دوربُرد Tu-22M3 روسی با استفاده از پایگاه هوایی همدان، مواضع شورشیان سوریه را بمباران کردند.

انتشار اخبار و عکس‌های این عملیات منجر به واکنش‌های بسیاری در ایران، منطقه و غرب شد. این همکاری استراتژیک نشان از پررنگ‌تر شدن رد پای ایران و روسیه در جنگ سوریه و کمرنگ بودن نقش آمریکا و تضعیف مواضع شورشیان مورد حمایت برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس داشت، اما هم‌زمان نیز تا حدی بر هراس از ایران و نقش آن در منطقه افزود و در عمل نیز به خاتمه استفاده (دست کم علنی) از پایگاه هوایی ایران منجر شد.