دعوا سر ماهی و سبزه در سفره هفت سین

جنگ خریدن یا نخریدن ماهی قرمز برای سفره هفت‌سین یا سبزه گذاشتن و نگذاشتن‌ها چند سالی است که ادامه دارد. هر سال در روزهای منتهی به سال نو، طرفداران تحریم به میدان می‌آیند و با انتشار فراخوان در تلگرام و شبکه‌های مجازی، مردم را به تحریم ماهی قرمز و سبزه تشویق می‌کنند، اما اگر به سفره‌های مردم نگاه کنیم، به نظر می‌رسد که ماهی‌ ها و سبزه‌ ها همچنان بر سر سفره ها حضور دارند.

تک تک عناصر سفره هفت‌سین ارتباط مستقیم و نمادین با طبیعت دارند چرا که نوروز جشن بزرگ طبیعت و پاسداشت بهار است. اما اعضای این سفره کهن ایرانی در روزگار ما با پرسش و چالش‌ مواجه شده‌اند و بقای ماهی و سبزه که هر دو نشانه‌های روشنی از جنبش، زندگی، رویش و طراوت دارند، از سوی گروه های طرفدار محیط‌زیست و دوستدار حیوانات به چالش کشیده شده اند.

کمپین‌های "نه به ماهی قرمز" و "ماهی قرمز نخریم"، میگویند خرید ماهی قرمز، به معنی کشتار سالانه میلیون‌ها قطعه ماهی است و مرگ این جانداران، هم به محیط زیست لطمه می‌زند، هم غیراخلاقی است. استدلال دیگر آنها بیماری‌زا بودن ماهی‌ها و احتمال انتقال بیماری‌های خطرناک مثل سالمونلا به انسان است و ایرانی‌نبودن سنت گذاشتن ماهی بر سفره هفت‌سین و وارداراتی بودن آن است.

اما این استدلال‌ها مخالفان خود را هم دارد. مخالفان می گویند که امکان انتقال بیماری پوستی "پسوریازیس" یا بیماری‌های "سل پوستی" یا "سالمونلوز" از ماهی قرمز هفت‌سین تایید نشده است. "پسوریازیس" اساسا یک بیماری "خودایمنی" و "ژنتیکی" است و تاکنون گزارشی از آلوده شدن به مایکوباکتریوم‌ها با منشاء ماهی قرمز سفره هفت‌سین و ابتلا به "سل پوستی" ثبت نشده است.

جامعه دامپزشکان ایران هم در بیانیه‌های خود تاکید کرده که ماهیان قرمز ناقل باکتری سالمونلا نیستند. باکتری سالمونلا عامل بیماری مشترک میان انسان و حیوان، از منابع آبی آلوده و در شرایط خاص منتقل می‌شود اما نه از طریق ماهی قرمز هفت‌سین و تنها در صورتی که کسی آبی زیادی را بنوشد که ماهی آلوده در آن بوده یا اینکه ماهی، گوشتی را که آلوده به سالمونلاست بخورد این فرد ممکن است به این بیماری دچار شود؛ در حالی که ماهی‌های قرمز اصولا گوشت‌خوار نیستند.

در مقابل طرفداران کارزار "ماهی قرمز نخریم"، متن‌هایی منتشر می‌کنند که در آن نوشته شده ماهی قرمز همراه با چای از ۸۰ سال پیش وارد ایران شده و بخشی از سنت سال نوی چینی است، شاهین سپنتا که یک دوستدار محیط زیست و فعال میراث فرهنگی در اصفهان است در مقاله‌ای نوشته که بررسی آثار تاریخی نشان می‌دهد ایرانی‌ها بیش از۲۵۰۰ سال با ماهی قرمز آشنایی داشته‌اند و آن را بر سر سفره‌های هفت‌سین خود می‌گذاشتند.

این فعال میراث فرهنگی به چند نمونه‌ اشاره می‌کند: "مثلا تندیسک زرین ماهی قرمز مربوط به دوران هخامنشی." این تندیسک طلایی یکی از اشیای "گنجینه آمودریا" است که از محوطه باستانی "تخت قباد" به دست آمده است. یک تندیسک نقره‌ای به سبک ایلامی (عیلامی) متعلق به سال‌های ۶۰۰ تا ۹۰۰ پیش از میلاد هم وجود دارد که نشان می‌دهد ایلامی‌ها که ساکنان قدیم فلات ایران بودند هم با ماهی قرمز آشنایی داشته‌اند.

مخالفان ماهی قرمز بر سفره هفت سین می‌گویند چون کمال‌الملک در نقاشی‌اش از سفره هفت سین ماهی نکشیده پس این سنت، اصالت ندارد اما موافقان استدلال می‌کنند که نقش ماهی قرمز بر ظروف دوره ساسانی هم وجود داشته چون ماهی ‌قرمز نماد برج "حوت" یا "برج ماهی" در "گاه‌شماری شمسی بُرجی" است و در برخی از کتاب‌های ایران باستان مثل کتاب پهلوی "بندهش" که نام پهلوی برج‌های دوازه‌گانه در آن آمده، نام برج دوازدهم سال، "ماهی" یا "دو‌ماهی" است.

ظاهرا ایرانیان ماهی را از این رو بر سر سفره هفت‌‌سین می گذارند که نشانه‌ای باشد از تحویل "برج حوت" به "برج حمل" و با اینکه تردیدی در علاقه چینی‌ها به ماهی قرمز و وجود آن در فرهنگ آنها نیست، به نظر می‌رسد که ماهی قرمز خود جایگاه محکمی در فرهنگ و تاریخ کهن ایران داشته است.

در مورد اثرات ضدمحیطزیستی ماهی قرمز هم در سال‌های اخیر بحث‌های زیادی مطرح شده. ماهی قرمز از نظر فیزیولوژیکی می‌تواند سال‌ها در محیط خانه، در آکواریوم‌های گرم نشده و در دمایی که برای انسان راحت است، زندگی کند و تا ۵۰ سال عمر کند. تولید انبوه ماهی قرمز و نگهداری آنها در محیط نامناسب و آب الوده، هر سال به مرگ میلیون‌ها قطعه آن منجر می‌شود، اما این واقعیت که هر سال میلیون‌ها ماهی قرمز می‌میرند، اغلب بدون توجه به آموزش روش‌های نگهداری ماهی قرمز مطرح می‌شود.

ناصر کرمی، کارشناس محیط زیست، معتقد است این موضوع اولویت مسایل محیط زیستی ایران نیست: "این تحریم‌ها منطق اکولوژیکی ندارد. همان مردمی که می‌گویند نباید ماهی قرمز بخریم چون یک موجود زنده است و بعدا می‌میرد، شب عید سبزی پلو ماهی می‌خورند."

"اتفاقا احتمالش خیلی بیشتر است که ماهی سبزی پلو، یک ماهی آزاد و در طبیعت باشد که آن را برای مصرف از دریا بیرون کشیده باشند، اما ماهی‌ هفت‌سین، پرورشی است. یعنی مصرف ماهی برای سبزی پلو احتمالا بیشتر یک مساله محیط زیستی است تا خرید ماهی قرمز. اگر نسبت بگیریم، تعداد ماهی‌هایی که در طول سال به عنوان خوراک در ایران مصرف می‌شوند از ماهی‌هایی که سالی یک بار برای سفره هفت‌سین تولید می‌شوند، بسیار بیشتر است.»

موافقان حضور ماهی قرمز در تنگ‌های سفره هفت‌سین، پیشنهادشان بالابردن کیفیت زندگی ماهی‌ها و یادگرفتن روش نگهداری آنهاست که می‌تواند در فرهنگ نه چندان حیوان دوست ایرانی، یک تجربه کوچک از نگهداری یک حیوان خانگی باشد. ناصر کرمی می‌گوید رها کردن این ماهی‌ها در رودخانه ها و دریاها غلط است، چون این ماهی متعلق به آن محیط نیست.

مخالفت با سبزه هفت سین چالش تازه‌ای در مقابل سنت‌های نوروزی است که البته عمرش کمتر از تحریم ماهی قرمز است.

مخالفت‌ها در مورد سبزه نوروز بیش از هرچیز به آب و محیط زیست برمی‌گردد. طرفداران تحریم می‌گویند که سبزه نوروز هم کلی از غلات را هدر می‌دهد، هم در شرایط بی‌آبی و خشکسالی، آب را دور ریختن است. چنین استدلالی کمی کمرنگ‌تر درباره درست کردن سمنو هم مطرح می‌شود. بعضی از آنها پیشنهاد می‌کنند که به جای سبزه، تخم سبزی برای خوردن و مصرف کاشته شود. برخی دیگر هم نگران کپک زدن غلات و انتقال آلودگی به محیط خانه هستند.

ناصر کرمی، در اینباره می‌گوید: "مقدار غله یا حبوباتی که سالانه برای درست کردن سبزه مصرف می‌شود، کمتر از مقدار دورریز نان در یک وعده غذای ایرانیان است: "یک سوم غله‌ای که تولید یا خریده می‌شود، دور ریخته و تبدیل به زباله می‌شود. اگر این حجم را تقسیم کنیم بر تعداد خانوار و تعداد وعده‌های غذایی ایرانیان، می‌بینیم مقدار غله‌ای که برای سبزه مصرف می‌شود اصلا قابل مقایسه با دورزیر نان نیست."

"قطعا هر نوع حرکتی برای کاستن از اسراف می‌تواند موثر باشد اما این موضوع هم اصلا اولویت محیط‌زیستی ایران نیست؛ به ویژه که نمی‌بینیم حرکتی جدی در مورد مسایل اساسی محیط زیست ایران مثل خشکسالی و نابودی جنگل‌ها انجام شود."

باید منتظر ماند و منتظر نتایج این جنگ فرسایشی موافقان و مخافان ماند اما بی ماهی یا با ماهی، با سبزه یا بی‌سبزه، موافقان و مخالفان همچنان سفره های هفت سین خود را در همه جای جهان پهن می کنند و این سنت ایرانی را ادامه می دهند.