امیر عباس هویدا

این نوشته به مناسبت چهلمین سالگرد انقلاب ایران باز نشر شده است.

امیر عباس هویدا (۱۳۵۸ - ۱۲۹۸) به عنوان نخست وزیر منصوب محمدرضا شاه پهلوی مسئولیت امور اجرایی در ایران را به مدت ۱۳ سال در فاصله سال های۱۳۴۳ تا ۱۳۵۶ بر عهده داشت.

آقای هویدا پایدارترین و با ثبات‌ترین دوران نخست وزیری را در ایران پس از صدور فرمان مشروطیت پشت سر نهاد.

اطلاعات تاریخی نشان می‌دهد که میانگین زمان نخست وزیری یا صدر اعظمی در ایران پس از مشروطیت اندکی بیش از یک سال بوده است.

امیر عباس هویدا در روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ بنا بر برخی گزارش‌ها در حالی که می‌توانست از کشور خارج شود با وساطت داریوش فروهر - از رهبران جبهه ملی - خود را تسلیم دولت موقت پس از انقلاب کرد.

او تا آن تاریخ در پی دستگیری در سال ۱۳۵۶ در زندانی در پادگان جمشیدیه در شمال تهران به سر می‌برد.

در سال ۱۳۵۶ از نخست وزیری برکنار شد وهمزمان با نخست وزیری جمشید آموزگار و در پی گسترش مخالفت‌ها با رژیم شاه‌هنشاهی، آقای هویدا به همراه گروهی دیگر از مسئولان کشوری به اتهام فساد مالی به زندان افتاد که از سوی ناظران به مثابه اقدامی از سوی شاه برای راضی کردن ناراضیان تلقی شد.

تلاش‌هایی از سوی شخصیت‌های صاحب نفوذ در تهران و خارج از ایران برای پرهیز از اعدام او انجام گرفت و گفته شده است که در پاسخ به نگرانی نیروهای انقلابی برای نجات یافتن او از مرگ در روز ۱۸ فروردین ۱۳۵۸ در دادگاه انقلاب و با حکم آیت‌الله صادق خلخالی در راهرو زندان اعدام شد.

ابراهیم یزدی، اولین وزیر امور خارجه پس از انقلاب می‌گوید آقای هویدا در راهرو زندان توسط یکی از روحانیون با شلیک گلوله‌ای کشته شد.

بخش مهمی از نوسازی قوانین و دستگاه‌های اداری دولتی و توسعه سازمان‌های دولتی در ایران در زمان مدیریت آقای هویدا انجام گرفت.

در کابینه حسنعلی منصور وزیر دارایی بود و پس از ترور منصور در سال ۱۳۴۳ به نخست وزیری منصوب شد.

در شرایطی که بسیاری از احزاب و گروه‌های منتقد حکومت اجازه فعالیت نداشتند، در شمار اعضای "کانون مترقی" و حزب "ایران نوین" بود که تشکیلاتی مورد حمایت تکنوکرات‌های لیبرال ایرانی محسوب می‌شد.

برخی از منتقدان ملی گرا پیوستن آقای هویدا به دولت را فاصله گرفتن از خواسته ملی گرایان با بسط دموکراسی دانستند.

گفته می‌شود که در برخورد با منتقدان لحن آرامی داشت و از همین رو در بخش اعظم دوران نخست وزیری به عنوان نماد دولت از سوی روزنامه نگاران منتقد و نشریات طنزی مانند "توفیق" همواره از او انتقاد می‌شد.

گرانی و پارتی بازی اداری و رشوه خواری از مضامین اصلی بود که منتقدان علیه دستگاه اداری در حال گسترش در زمان دولت هویدا مطرح می‌کردند.

با وجود آنکه در زمان نخست وزیری‌اش چندان مورد علاقه و حمایت روشنفکران سیاسی نبود، اما در مطالعات جدید درباره او بر این نکته تاکید شده است که صادق چوبک و برخی دیگر از چهره‌های سرشناس ادبی و هنری با او ارتباط نزدیک داشتند و در حل و فصل مشکلات روشنفکران با او مشورت می‌کردند.

کمک به ساختن مجموعه مسکونی برای روزنامه‌نگاران در غرب تهران از جمله این کمک‌ها دانسته شده است.

همچنین در مطالعه‌ای که توسط عباس میلانی استاد دانشگاه استانفورد انجام گرفته، بر این نکته تاکید شده است که اسنادی دال بر فساد مالی او دیده نشده است.

اگرچه آقای میلانی یاد آور می‌شود که این به معنای مسئول نبودن امیر عباس هویدا در برابر تخلفاتی که در دستگاه‌های زیر نظر او انجام گرفته است تلقی نمی‌شود.

آقای هویدا همچنان که در محاکمات خود اشاره کرد، بر ثبات نسبی یا افزایش کند قیمت‌ها در دوران نخست وزیری‌اش تاکید داشت؛ سیاستی که در سال‌های پس از ۱۳۵۴ و افزایش تدریجی تورم ناشی از افزایش درآمدهای نفتی با مشکل رو به رو شد.

امیر عباس هویدا در سال ۱۲۹۸ در تهران متولد شد و پدرش حبیب‌الله عین‌الملک سفیر ایران در لبنان و عربستان سعودی بود.

به اقتضای شغل پدر در بیروت در مدرسه فرانسوی این شهر درس خواند و در اروپا تحصیلاتش را تا فارغ التحصیلی در رشته علوم سیاسی از دانشگاه بروکسل ادامه داد و در سال ۱۳۲۱ به ایران بازگشت.

به دلیل تسلطش بر زبان‌ها عربی، فرانسوی، آلمانی و انگلیسی در وزارت امور خارجه مسئولیت‌های متعددی داشت.

او از سوی گروهی از مخالفان مذهبی حکومت و در زمان اوج گیری انقلاب در ایران متهم به بهایی بودن بوده اما او بارها خود این نکته را رد کرده و به مسلمان بودن خود اشاره کرده بود.