#شاپرک_شجری_زاده؛ آنچه گفت، آنچه شنید

نام شاپرک شجری‌زاده، ۱۰ ماه پس از اینکه در قامت یکی از دختران خیابان انقلاب به حجاب اجباری اعتراض کرد و زندانی شد، بار دیگر در شبکه‌های اجتماعی هشتگ شده است. این بار اما دلیلش، حضور و سخنرانی او در یک نشست خبری است که نهادی در کانادا، برای ترغیب دولت این کشور به تحریم ۱۹ نفر از مقامات ایرانی برگزار کرد.

داستان از کجا شروع شد؟

حساب توییتری «نشریه ایرانی-کانادایی» سه‌شنبه ۱۱ دسامبر در توییتی نوشت: «شاپرک شجری‌زاده در پارلمان کانادا خواستار اعمال تحریم علیه ایران به نام حقوق بشر شد.» این توییت برای جو همیشه ملتهب توییتر فارسی حکم جرقه به انبار باروت را داشت. عکس این توییت، از پست‌ها و استوری‌های اینستاگرام، پرکاربرترین شبکه اجتماعی ایرانیان هم سردرآورد و موجی از محکومیت، ناسزا و ابراز تاسف از یک سو و حمایت و تحسین از سوی دیگر در فضای مجازی به راه افتاد.

خبرگزاری‌های داخلی از جمله مشرق و ایسنا هم با تیترهایی مانند «عاقبت دختر خیابان انقلاب» و «سوءاستفاده نماینده پارلمان کانادا از زن ایرانی برای حمایت از اعمال تحریم علیه ایران» به این موضوع پرداختند.

واکنش‌های مجازی؛ از تحقیر تا تحسین

بلافاصله بعد از توییت «نشریه ایرانی-کانادایی»، فضای شبکه های اجتماعی داغ شد. عده ای اما پس از انتقاد اولیه به شاپرک شجری زاده، نوشتند که با دیدن متن کامل صحبت‌های او، به این نتیجه رسیده اند که در محکوم کردن او عجله کرده اند.

بعضی از ۱۹ مقام ایرانی که درخواست تحریمشان مطرح شده بود، مثلا ابوالقاسم صلواتی، پیش از این نیز در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار گرفته بودند. این موضوع، بعضی از مخالفان تحریم ایران را در توییتر به این باور رساند که حرکت اخیر «در بهترین حالت نمایشی است».

در نشست خبری اوتاوا چه گذشت؟

نهاد حقوق‌بشری رائول والنبرگ روز دوشنبه ۱۰ دسامبر ۲۰۱۸ به مناسبت روز جهانی حقوق‌بشر نشستی خبری در اوتاوا در کانادا برگزار کرد. برگزارکنندگان این نشست ترکیبی از نمایندگان پیشین و فعلی پارلمان کانادا بودند و سرپرستی جلسه را ادوین کاتلر، وزیر دادگستری پیشین بر عهده داشت که مخالفت او با حکومت ایران سابقه‌ای طولانی دارد. آنها قصد داشتند افکار عمومی شهروندان کانادا را در جریان تلاش‌ها و قصدشان برای ترغیب دولت جاستین ترودو بر اعمال تحریم علیه ۱۹ نفر از مقامات ایران قرار دهند.

کاتلر در ابتدای این کنفرانس خبری از سندی با عنوان «شناسایی حقوق سرکوب‌شدگان در ایران» رونمایی کرد که بنیادش آن را تهیه کرده است. او گفت هفت نفر از کسانی که در این فهرست هستند در دستگیری ایرانی کانادایی‌ها دخیل بوده‌اند. در این جزوه از جمله به سابقه حکومت ایران در سرکوب بهایی‌ها و دگرباشان اشاره شده است. همچنین از دولت کانادا خواسته شده که برای بازگشت امن سعید ملک‌پور که از ۱۱ سال پیش در ایران زندانی است و مریم ممبینی، همسر کاووس سیدامامی، فعال محیط زیستی که در زمان بازداشت در ایران درگذشت، به ایران فشار بیاورد. اعضای این بنیاد در سخنانی اعلام کردند که قصدشان ترغیب دولت کانادا از جمله وزیر خارجه این کشور برای وضع و اعمال تحریم علیه حکومت ایران بر مبنای «قانون مگنیتسکی» است.

قانون مگنیتسکی چیست؟

این قانون که پیش از این دامن سودان‌جنوبی، میانمار و ونزوئلا را گرفته و به تازگی به دلیل قتل جمال خاشقجی علیه ۱۷ مقام سعودی به کار گرفته شده، نخستین بار به دنبال مرگ سرگئی مگنیتسکی، روزنامه‌نگار افشاگر روس که در سال ۲۰۰۸ در زندان درگذشت، علیه مقامات روسیه اعمال شد.

هدف این قانون آن طور که قانون‌گذاران کانادایی در تعریف آن نوشته‌اند «تطبیق اقدامات محدودکننده در خصوص اتباع خارجی است که مسئول نقض گسترده حقوق بشر شناخته شده بین المللی هستند». بر طبق این قانون که سال ۲۰۱۷ در پارلمان کانادا تصویب شد، اگر اقدامات کشور یا شخصی موجب نقض صریح صلح و امنیت جهانی شود، دولت کانادا می‌تواند علیه آن کشور یا افراد خارجی اهرم‌های ویژه اقتصادی و مهاجرتی به کار ببندد.

آخرین اخبار از پارلمان کانادا حاکی از آن است که رای‌گیری در مورد طرح تحریم ۱۹ مقام ایرانی، به سال آینده موکول شده است.

شاپرک شجری‌زاده در جلسه چه گفت؟

خانم شجری‌زاده به عنوان مهمان ویژه این نشست خبری معرفی شد. شجری‌زاده در سخنانی کوتاه از حجاب اجباری به عنوانی خشونت علیه زنان در خیابان یاد کرد و تجربه خودش از دستگیری و بازداشت و بازجویی در نظام قضایی ایران را شرح داد. او همچنین به اعتصاب غذای نسرین ستوده و آرش صادقی که هم اکنون در ایران زندانی هستند، اشاره کرد.

او در جملاتی خطاب به زنان سیاستمدار در کشورهای جهان گفت: «در هنگامی که زنان ایرانی برای گرفتن حقشان می‌جنگند، از جانب زنان ایران از سیاست‌مداران زن کشورهای جهان تقاضا می‌کنم که وقتی به ایران می‌روند، از حجاب اجباری تبعیت نکنند.» خواسته‌ای که پیش از او مسیح علینژاد، پایه‌گذار چهارشنبه‌های سفید در مبارزه با حجاب اجباری بارها مطرح کرده بود.

شجری‌زاده گفت خواسته‌اش از دولت کانادا این است که در کنار مدافعان حقوق بشر بایستد. وقتی خبرنگاری از او نظرش را درباره تاثیر احتمالی تحریم مقامات ایرانی از سوی کانادا پرسید، پاسخ داد: «فشار بر دولت ایران به برقراری عدالت در دادگاه‌ها، آزادی فعالان و وکلای حقوق بشری کمک می‌کند و امیدوارم که هدف قرار دادن قضاتی که در این فهرست هستند به زندانیان کمک کند که وضعشان بهتر شود.»

۱۹ نفر خبرساز چه کسانی هستند؟

در سند «شناسایی حقوق سرکوب‌شدگان در ایران که بنیاد والنبرگ تهیه کرده، درخواست تحریم ۱۹ نفر از مقامات -عمدتا امنیتی و قضایی- جمهوری اسلامی مطرح شده است. از جمله محمود علوی، علیرضا آوایی، عباس جعفری دولت‌آبادی، عبدالرضا رحمانی فضلی، حسن فیروزآبادی، منصور غلامی، اصغر جهانگیر، محمدجواد آذری جهرمی، محمد مقیسه، مصطفی پورمحمدی، ابراهیم رئیسی، ابوالقاسم صلواتی، عباس صالحی و سهراب سلیمانی.

تحریم مقامات یا تحریم ایران؟

موضوع «تحریم ایران» در فضای مجازی ایران بسیار حساسیت‌برانگیز است. این موضوع، به ویژه در پی دستور دونالد ترامپ برای تحریم مجدد ایران، همواره محل مناقشه بوده است. مخالفان تحریم آن را عامل تضییع حقوق‌ اساسی مردم ایران می‌دانند و موافقان تحریم می‌گویند یکی از راه‌های به نسبت کم‌هزینه‌تری است که می‌شود از آن برای اعمال فشار بر حکومت ایران استفاده کرد.

کافی است دو کلمه تحریم و ایران در یک جمله قرار گیرند تا همچون یک عمود منصف در فضای مجازی قطبی‌شده ایرانیان عمل ‌کند. موافقان و مخالفان آن به روشنی در مقابل یکدیگر صف کشیده‌اند و مکالمات، صریح و ضربتی است. در مورد تحریم، کاربران یا موافق هستند یا مخالف، تبصره هم ندارد. در این فضای قطبی‌شده، کمترین بهای مخالفت یا حتی ابراز تردید در مسائل جنجالی، امواجی ازمحکومیت، برچسب زدن و در بهترین حالت بایکوت جبهه مقابل است. نظرات کسی مانند مجید توکلی، فعال دانشجویی و زندانی سیاسی پیشین که قضاوت در مورد خیر و شر بودن تحریم را موکول به بررسی علل یا بهانه‌های وضع آن دانسته هم، بی‌نصیب از این نوع مواجهه نمانده است.

موج بعدی بحث‌ها در میان کاربران توییتر، در مورد تفاوت تحریم مقامات با تحریم ایران است که آیا تحریم مقامات می‌تواند زمینه‌ای برای تحریم کشور باشد یا نه؟ مخالفان تحریم ایران به سابقه افرادی می‌پردازند که این پیشنهاد را به پارلمان کانادا ارائه می‌کنند و می‌گویند دغدغه آنها حقوق‌بشری نیست.

تفاوت جایگاه فعال مدنی و فعال سیاسی، مساله‌ای است که ترانه علیدوستی به آن اشاره می‌کند و در پاسخ به اعتراض شجری‌زاده، خطاب به او می‌نویسد: «من هم سخنرانی شما رو دیدم هم متن درخواست تحریم "افراد" رو‌ خوندم. نکته حرف من جزییات موضوع (که از تحریم کی حرف میزنیم) نیست. شما اگر هم فعال مدنی معتبری باشی، جایگاه قرار گرفتن پشت تریبون نماینده پارلمان کشور دیگه‌ای رو نداری. خواستن هر تحریمی پوزیشن سیاسی رسمی می‌خواد، نه مدنی.»

در مقابل، حامیان شاپرک شجری‌زاده او را شجاع و ازخودگذشته می‌خوانند و تحسین می‌کنند. به عقیده این حامیان، دعوت به تحریم شخصیت‌هایی که کارنامه حقوق بشری منفی دارند، کاری موجه است.

جدیدترین پست اینستاگرامی شاپرک شجری‌زاده، در پاسخ به انتقادها و مشخصا خطاب به ترانه علیدوستی نوشته شده و از او خواسته عذرخواهی کند.

در بخشی از پست او آمده: «چرا فقط باید فعال حقوق بشر باشی تا از زنان عادی دفاع کنی. چرا باید روزنامه نگار باشی تا از زنان عادی بگی. چرا باید هنرمند باشی تا درد زنان عادی رو به تصویر بکشی. زن عادی می تونه صدای خودش باشه. از تریبونی که بهش داده شد استفاده کرد [کنه] تا از نقض آشکار حقوق بشر در ایران بگه.»

شاپرک شجری‌زاده کیست؟

شاپرک شجری زاده یکی از زنانی است که در اواخر سال ۱۳۹۶، با ایستادن بر سکو و بر سر چوب کردن شال سفید به حجاب اجباری در ایران اعتراض کردند. ویدا موحد نخستین زنی بود که به این سبک بر بالای یک جعبه تقسیم مخابرات در خیابان انقلاب تهران رفت، شال سفیدش را بر سر یک شاخه چوب گره زد و همان‌طور ایستاد تا پلیس آمد و او را دستگیر کرد.

پس از او چندین زن از جمله نرگس حسینی، اعظم جنگ‌روی، شاپرک شجری‌زاده با همین روش به حجاب اجباری در ایران اعتراض کردند. آنها دستگیر و به حکم قوه قضاییه زندانی شدند.

خانم شجری‌زاده پس از یک هفته بازداشت در زندان قرچک ورامین، که توام با اعتصاب غذا بود، در اوایل اسفند ۱۳۹۶ به قید وثیقه آزاد شد. پس از آن او با پسرش به طور غیرقانونی از ایران خارج شد و در ترکیه اعلام کرد که وکیلش نسرین ستوده به او خبر داده که دادگاه برای او حکم سنگین ۲ سال تعزیری و ۱۸ سال تعلیقی صادر کرده است.

او امسال در فهرست صد زن سرویس جهانی بی‌بی‌سی قرار گرفت که هر سال زنان موفق و تاثیرگذار در عرصه‌های مختلف را معرفی می‌کند. خانم شجری زاده اکنون با پسرش در کانادا زندگی می‌کند.

لینک گزارش "صد زن"