هاشمی شاهرودی؛ از شاگردی آیت الله خمینی تا ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام

محمود هاشمی‌شاهرودی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و رئیس پیشین قوه قضاییه ایران در سن ۷۰ سالگی در تهران درگذشت.

او از اوایل تابستان امسال به دلیل بیماری در جلسات مجمع شرکت نکرده بود. غیبت و وخامت حال آقای شاهرودی در آن زمان باعث پخش شایعه درگذشت او شد، هر چند که این شایعه بعدتر تکذیب شد.

آقای هاشمی شاهرودی اردیبهشت ۹۶ مدتی در بیمارستانی در تهران بستری بود. او در دی ماه همان سال برای ادامه درمان به آلمان رفت که این سفر و واکنش‌ها به آن جنجال‌برانگیز شد.

از او به‌عنوان یکی از جانشینان احتمالی رهبر جمهوری اسلامی نام برده می‌شد.

شاگرد آیت الله خمینی، زندانی حکومت صدام

محمود هاشمی شاهرودی متولد اول فرودین سال ۱۳۲۷ در شهر نجف عراق است. پدرش‌ علی‌ حسینی‌ شاهرودی‌ از استادان‌ حوزه علمیه نجف و مادرش فرزند علی مدد موسوی از علمای دینی و اهالی روستای سیدان در استان خراسان جنوبی فعلی است.

آقای شاهرودی، تحصیلات‌ ابتدایی‌ را در مدرسه‌ علویه‌ نجف‌ به‌ پایان‌ رساند و بعد از آن به‌ تحصیلات‌ حوزوی‌ روی‌ آورد. آیت‌الله محمد باقر صدر و آیت‌الله روح‌الله خمینی از جمله استادان آقای شاهرودی در حوزه علمیه نجف بودند.

در سال ۱۳۵۳، حکومت وقت عراق با حمله به حوزه علمیه نجف، جمعى از علما به ویژه روحانیون ‏ایرانى وشاگردان آیت‌الله صدر را دستگیر و زندانی کرد.

آقای هاشمى شاهرودى از جمله کسانى بود که روانه زندان شد اما پس از مدتى با وساطت مراجع وقت توانست آزاد شود. در جریان انقلاب، آقای هاشمى شاهرودی به ایران رفت و با موافقت آیت‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، مسئول ارتباط میان نیروهاى‏ انقلابی خارج از ایران و حوزه علمیه نجف با آیت‌الله خمینی شد.

بنیانگذاری مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق

آقای هاشمی شاهرودی در این دوره با کمک آیت‌الله علی خامنه‏‌اى که در آن زمان با حکم رهبر وقت جمهوری اسلامی مسئول هماهنگی نهضت‌هاى اسلامی بود، مجلس اعلای انقلاب اسلامى عراق را راه‌اندازی کرد.

این مجلس که از گروه‌های اصلی مبارز با حکومت صدام حسین در عراق بود، پس از حمله نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا به عراق نام خود را به مجلس اعلای اسلامی تغییر داد و به یکی از بازیگران اصلی صحنه سیاسی عراق تبدیل شد.

نقل است که در یکى از ملاقات‌هاى اعضاى مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق با آیت الله خمینی، رهبر جمهوری اسلامی از آقای شاهرودی می‌خواهد تا تدریس‌ در حوزه‌ علمیه‌ قم‌ را بر هر کاری‌ ترجیح‌ دهد. آقای شاهرودی آن زمان به‌ تدریس‌ درس‌ خارج‌ فقه‌ و اصول‌ در ایران پرداخت که‌ این‌ تدریس‌ تا پیش از مرگش ادامه‌ داشت.

محسن کدیور، پژوهشگر دین می‌گوید که رده علمی آقای هاشمی شاهرودی در حد مراجع فعلی قم و نجف محسوب می‌شود.

بیشتر بخوانید:

دو دوره رئیس قوه قضائیه

آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی در سال ۱۳۷۸ آقای شاهرودی را به ریاست قوه قضائیه منصوب کرد.

آقای هاشمی شاهرودی در زمان تحویل این سمت گفت که "ویرانه‌ای" را تحویل گرفته است. پیش از او محمد یزدی ده سال در این سمت بود.

او پس از محمد حسینی بهشتی، عبدالکریم موسوی اردبیلی و محمد یزدی چهارمین رئیس قوه قضائیه جمهوری اسلامی محسوب می‌شد.

آقای هاشمی شاهرودی پیش از انتصاب به ریاست قوه قضائیه عضو شورای نگهبان بود.

به نظر برخی انتصاب او به عنوان فقیهی میانه‌رو در قوه قضائیه، امیدواری‌های زیادی برای اصلاحات در این قوه به وجود آورد.

اما توقیف گسترده مطبوعات اصلاح‌طلب و مستقل در سال ١٣٧٩ و پس از آن در دوره او انجام شد. محاکمه جمعی شماری از بازداشت‌شدگان پس از انتخابات ١٣٨٨ نیز در حالی که او هنوز رئیس قوه قضاییه بود آغاز شد.

با پایان یافتن دو دوره ریاستش بر این قوه، هم‌زمان با اعتراضات خیابانی به انتخابات ۸۸، دستگیری‌های وسیعی صورت گرفت و قوه قضائیه از این بابت و برخی عملکردهایی که در دوره آقای هاشمی روی داده بود، هدف انتقادات شدیدی قرار گرفت.

فریده غیرت، وکیل دادگستری در آن زمان گفت: "الان هم پس از ده سال ایشان دارند ویرانه‌ای اما گسترده‌تر تحویل می‌دهند. در مواردی موارد خیری از آقای شاهرودی دیده‌ایم و خوشبختانه کشوری هستیم که قانون زیاد داریم ولی اجرای آن همیشه مسئله است."

هر چند محسن کدیور از شاگردان آقای هاشمی شاهرودی، ضمن بیان انتقاداتی به عملکرد این قوه، معتقد بود بخشی از قوه قضائیه عملا تحت اختیار رئیس قوه قضائیه نبوده است.

تایید مرجعیت رهبری

پس از درگذشت آیت الله محمد علی اراکی از مراجع طراز اول قم در سال ۱۳۷۳، بحثی درباره مرجعیت آیت‌الله خامنه‌ای مطرح شد. برخی معتقدند که طرح مرجعیت بر اساس برنامه‌ریزی از سوی برخی نهادهای حکومتی صورت گرفت که نیاز به تایید علما و مراجع قم و دیگر شهرستان‌ها داشت.

به گفته آقای کدیور با وفات آقای اراکی، "معاونت امور مرجعیت و روحانیت وزارت اطلاعات دست‌به‌کار می‌شود و از علمای قم و دیگر شهرستان‌ها می‌خواهد تا برای مقام رهبری فورا گواهی اجتهاد مطلق صادر کنند."

یکی از علمایی که به طور مکتوب بر مرجعیت رهبر مهر تایید زد، آقای هاشمی شاهرودی بود.

او در پاسخ به استفتایی درباره مرجعیت آقای خامنه‌ای نوشت: "اما دربارۀ پرسش شما درموردِ مرجعیت رهبر بزرگوارمان ولی‌امر مسلمین آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای (حفظه‌الله تعالی و ادام ظلاله علی رئوس‌الامة) پیشتر در تلگرافی به خود آن جناب به هنگام فوت مرجع بزرگ مرحوم آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی (قدّس‌سرّه) اشاره کرده و بر عواملی که این امر را به‌عنوان مصلحت اسلام و مسلمین اثبات می‌نماید، تاکید نموده‌ایم." (۱۰ آذر ۱۳۷۳)

به نظر آقای کدیور، حکم آقای شاهرودی بر اساس "مصلحت اسلام و مسلمین" صادر شد و او از"فعالان رده اول" در جا انداختن مرجعیت رهبر به حساب می‌آید.

به باور او، برای "بازپروری فقهی" یا "بازآموزی فقهی" رهبری، دو تن نقش داشتند. در آن زمان محمد مومن، عضو شورای نگهبان و مجلس خبرگان و آقای شاهرودی، پنج‌شنبه‌ها جلساتی با رهبر ایران برگزار می‌کردند.

هرچند آقای مومن در سال ۹۳ برگزاری این جلسات فقهی برای این بوده که "مراتب فقهی و علمی جناب آقای خامنه‌ای برای فضلای شرکت‌کننده بیشتر ثابت شود و آنها هم به دیگران منتقل کنند."

سمت‌ها پس از پایان ریاست قوه قضائیه

آقای شاهرودی در اسفند ۱۳۷۳ به جای محمد محمدی گیلانی به عضویت شورای نگهبان درآمد. با انتصابش به‌عنوان ریاست قوه قضائیه جای خود را در شواری نگهبان به آقای یزدی داد.

پس از پایان دوره‌ ده ساله‌اش در قوه قضائیه مجددا در مرداد ۱۳۸۸ به جای صادق لاریجانی به عضویت شورای نگهبان منصوب شد.

پس از درگذشت اکبر هاشمی رفسنجانی در زمستان ۹۵ صندلی ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام برای ماه‎ها خالی بود و برای مدتی رئیسی موقت داشت.

با آنکه دوره ششم مجمع در اسفند ۹۵ پایان یافت٬ آیت‌الله خامنه‌ای رئیس و اعضای دوره جدید را تا تابستان ۹۶ معرفی نکرد و دوره پنجم مجمع با ریاست موقت آقای موحدی کرمانی کار خود را تا اواخر مرداد ادامه داد. نهایتا پس از ده ماه محمود هاشمی شاهرودی برای یک دوره به ریاست مجمع رسید.

آقای شاهرودی زمانی به این مقام منصوب شد که مانند تعدادی دیگر از سران جمهوری اسلامی چند شغل مهم دیگر در اختیار داشت؛ از جمله عضویت در شورای نگهبان و ریاست هیئت عالی حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سه‌گانه.

برخی از ناظران هیئت عالی حل اختلاف را که در سال ۹۰ تشکیل شد، نهادی موازی با مجمع تشخیص و کاهش نفوذ هاشمی رفسنجانی بر شمردند. ریاست این دونهاد از سال ۹۶ به بعد همزمان بر عهده آقای شاهرودی بود.

آقای هاشمی شاهرودی نماینده استان خراسان رضوی در مجلس خبرگان رهبری و نایب رئیس دوم در هیات رئیسه این مجلس بود.

در سال‌های اخیر، از او به عنوان یکی از جانشینان رهبر نام برده می‌شد هر چند بیماری بخت او را برای جانشینی آقای خامنه‌ای کمرنگ ‌کرد.

بیماری رئیس‌تشخیص مصلحت

اردیبهشت ۹۶ آقای هاشمی شاهرودی بستری شد اما دی ماه همان سال بار دیگر شایعه بستری او سر زبان‌ها افتاد و این بار گفته شد که برای درمان به هانوفر آلمان سفر کرده و در کلینیک جراحی اعصاب هانوفر بستری است. این خبر واکنش‌هایی را برانگیخت.

شماری گفتند چرا آقای هاشمی شاهرودی از امکانات پزشکی ایران استفاده نکرده است و مسئولان ایرانی باید از همان خدمات پزشکی و درمانی بهره‌مند شوند که اکثریت ایرانیان به آنها دسترسی دارند.

شماری از ایرانیان در آلمان خواهان ممانعت از بازگشت او به ایران و محاکمه‌اش به اتهام نقض حقوق بشری شدند.

انتقادات متوجه پروفسور مجید سمعیی رئیس کلینیک هانوفر هم شد.

بعد از مدتی آقای هاشمی شاهرودی به ایران بازگشت. به‌گفته خبرگزاری رویترز سفر او "نیمه‌کاره" و بازگشتش "زودهنگام" بوده است.

آقای هاشمی شاهرودی سه روز بعد از بازگشتش گفت پزشکان در ایران بر سر چگونگی ادامه درمان اختلاف نظر داشتند و به اصرار خانواده و توصیه دکترها، مدارک بیماری خود را به بیمارستان مجید سمیعی در آلمان فرستاده و سپس برای درمان به آنجا رفته است.

او افزود مدتی مشکل روده داشته و پزشکان تشخیص دادند در روده بزرگ غده دارد. بعد از دو عمل جراحی و پیدا شدن یک غده دیگر در کلیه، عمل جراحی سوم انجام شد.

همچنین شایع شده بود که پزشکان ایرانی به اشتباه کلیه چپ او را برداشته بودند و به همین دلیل مجبور به سفر به آلمان شد.

بیشتر بخوانید: