دیپلماسی خاکسپاری؛ وقفه‌ای در تنش کردستان عراق و همسایه‌ها

عکس‌های ادای احترام محمد جواد ظریف وزیر خارجه ایران به تابوت جلال طالبانی، ريیس جمهور سابق عراق و رهبر اتحادیه میهنی کردستان، که در پرچم کردستان پیچیده شده بود توجه بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی را به خود جلب کرد.

محمد جواد ظریف دیروز جمعه بلند پایه ترین مقام خارجی بود که در کنار مسعود بارزانی رئیس اقلیم کردستان در مراسم تشییع جلال طالبانی در سلیمانیه شرکت کرد.

پس از همه پرسی استقلال کردستان عراق، جمهوری اسلامی ایران این منطقه را به محاصره اقتصادی و حتی حمله نظامی تهدید کرده است. اما شرکت آقای ظریف دراین مراسم نشان داد این دیپلمات کهنه کار دیپلماسی سیال را دنبال می‌کند. او به خبرنگاران گفت "ایران دوست همیشگی کردهاست. همه‌پرسی اشتباه راهبردی برخی افراد را به حساب مردم کرد عراق نمی‌گذاریم."

منظور آقای ظریف مسعود بارزانی است، چرا که او علی رغم فشارهای منطقه و بین‌المللی بر برگزاری همه‌پرسی پافشاری کرد.

پس از مرگ جلال طالبانی، بسیاری از رهبران عراق و کشورهای همسایه با ارسال پیام ابراز همدردی کردند. جمهوری اسلامی ایران و ترکیه سیاست‌های آقای طالبانی را مشی اعتدال خواندند و از رهبران این منطقه خواستند به سیاست‌های او برای عراق یکپارچه و حسن همجواری با همسایگان ادامه دهند.

ابراهیم رحیم‌پور معاون آسیا و اقیانوسیه وزیر خارجه ایران دیروز گفت ایران تلاش خواهد کرد برای حل بحران کردستان همچون مذاکرات هسته ای ۵+۱ از سیاست برد ـ برد استفاده کند. او گفت، "اگر حقوق کردهای عراق محقق شود و تبعیض‌ها رفع شود اما همچنان رهبران کرد برای جدایی از عراق پافشاری کنند، این نشان می‌دهد که منشا مشکلات خارج از کردستان است".

رجب طیب اردوغان رئیس جمهوری ترکیه با لحنی تند تلاش می‌کند برای تنبیه اقلیم کردستان، ایران را همراه کند. او در دیدار اخیر خود با رهبران جمهوری اسلامی ایران همه‌پرسی را نقشه سازمان جاسوسی اسرائیل خواند. و در راه بازگشت از ایران از توافق ایران و ترکیه برای اقدام مشترک برای جلوگیری از صادرات نفت اقلیم کردستان خبر داد.

بنیامین نتانیاهو هم در پاسخ، به آقای اردوغان تاخت و این اتهامات را رد کرد و گفت "می‌دانم آنهایی که از حماس حمایت می‌کنند از حضور موساد در هر کجا بی‌تابند. اما اسرائیل هیچ نقشی در همه‌پرسی نداشته. مردم اسرائیل سال‌هاست با رویای کردها برای داشتن سرزمینی مستقل ابراز همدردی می‌کنند."

به نظر می‌رسد رهبران ایران به خطر بالا گرفتن تنش‌ها در مرزهای ایران واقف هستند. دیروز سرلشکر محمد باقری رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح ایران هشدار داد که اگر بحران کردستان عراق حل نشود می‌تواند سال‌ها منشاء درگیری در خاورمیانه شود.

سئوال این‌جاست، اگر ایران و ترکیه مرزهایشان را به روی این منطقه ببندد، یا به آن حمله کنند، چه پیش خواهد آمد؟

از دو سال و نیم گذشته بغداد از پرداخت سهم ۱۷ درصدی بودجه کردستان عراق سرباز زده است. دولت عراق می‌گوید کردستان عراق بدون اجازه دولت مرکزی قراردادهای نفتی امضا کرده و مستقلا نفت صادر می‌کند. این مشکلات اقتصادی جدی را در این منطقه به وجود آورده. حکومت این منطقه نتوانسته حقوق کامل کارمندان را پرداخت کند. بسته شدن مرزهای ایران و ترکیه، این منطقه را با بحران اقتصادی و سیاسی جدی روبرو خواهد کرد.

بسیاری از مقامات کرد، تهدیدهای ایران را درجهت خشنودی متحدان شیعه در بغداد می‌دانند. یکی از اعضای دفتر رئیس اقلیم کردستان که نخواست نامش فاش شود گفت سپاه قدس ایران برنامه‌های بزرگ‌تری در سوریه، عراق، و لبنان دارد: "ایران نمی‌خواهد جنگ و درگیری در داخل و یا حتی به نزدیکی مرزهایش کشیده شود. اگرایران به کردستان حمله کند، احزاب مسلح کرد ایرانی که سال‌هاست به خاطر اقلیم از عملیات نظامی خودداری کرده‌اند به داخل خاک ایران باز خواهند گشت. جنگ دوباره به آنجا کشیده خواهد شد. آمریکا هم حمله به اقلیم را تحمل نخواهد کرد."

احزاب مسلح کرد ایران، حزب کارگران کردستان ترکیه و نیروهای کرد سوریه هشدار داده اند اگر به کردستان عراق حمله شود، آنان سکوت نخواهند کرد و از کردستان عراق دفاع خواهند کرد.

مایکل روبین یکی از مقامات سابق پنتاگون آمریکا می‌گوید حمله ایران به کردستان عراق هدیه‌ای به اسرائیل است، "اگر جنگ به مرزهای ایران کشیده شود، سپاه ایران درگیر جنگ داخلی خواهند شد. این از دلیل حمایت اسرائیل از این همه‌پرسی کردستان است."

آمریکا هم در کردستان عراق چندین پایگاه نظامی و فرودگاه در اختیار دارد. هزاران نیروی ارتش ناتو با تهجیزات نظامی در این منطقه مستقر هستند.

سئوال دیگر اینجاست که در صورت حمله ایران به کردستان عراق، دولت دونالد ترامپ و جمهوری خواهان مخالف ایران ساکت خواهند نشست؟

کامران متین استاد دانشگاه ساسکس بریتانیا معتقد است آمریکا در مقابل حمله ایران به کردستان عراق سکوت نخواهد کرد: "آمریکا نگران نفوذ ایران در منطقه است و برای آنها کردستان عراق می تواند به عنوان مانعی برای گسترش نفوذ ایران در منطقه عمل کند. مخالفت آمریکا با همه پرسی استقلال کردستان هم مبتنی بر این محاسبه بود که تداوم حضور کردها در پارلمان و دولت مرکزی عراق از تسلط روزافزون ایران بر عراق جلوگیری خواهد کرد. حمله ایران به کردها می تواند مداخله نظامی آمریکا برای محافظت از کردها را به دنبال داشته باشد."

این روزها به نظر می‌رسد خطر ترکیه برای کردستان عراق بسیار بیشتر از ایران است. لحن ترکیه تندتر شده و حتی مقامات ترک می‌گویند برای دور زدن کردها، نقشه باز کردن مسیری را به کمک نیروهای عراقی از مرز ترکیه به موصل بررسی می‌کنند؛ تا صادرات و واردات از ترکیه به عراق ادامه داشته باشد. این مناطق تحت کنترل کردستات عراق است و می‌تواند به جنگی تمام عیار منجر شود. از طرف دیگر مشخص نیست ایران و دولت عراق با چنین طرحی موافقت کنند. چون ترکیه موصل و کرکوک را جزو سرزمین‌های تاریخی خود می‌داند.

در میان بسیاری از مردم خاورمیانه مرسوم است که همسایگانی که با هم دشمنی داشته‌اند در مراسم عزاداری خصومت‌ها را کنار می گذارند، حتی اگر موقتی باشد، و در مراسم ختم هم شرکت می‌کنند. شاید وقفه ای که مراسم ختم طالبانی به وجود آورده این فرصت را برای گفتگو به وجود آورد و از تنش‌ها بکاهد.