محمد علی نجفی؛ از 'پیراهن سیاست' تا 'لباس خدمت'

چهار سال پیش که حسن روحانی در روز تحلیف٬ فهرست وزیران پیشنهادی خود را تقدیم رئیس مجلس ایران کرد٬ توانست برخلاف امسال٬ نظر اصلاح‌طلبان و میانه‌روها را جلب کند و کسانی را در این فهرست بگنجاند که شاید تا چند ماه پیش از آن کمتر کسی پیش‌بینی می‌کرد که این افراد دوباره بتوانند وارد عرصه مدیریت کلان کشور شوند.

در مقابل بخش عمده‌ای از اصولگرایان، به ویژه اعضای جبهه پایداری مخالفت‌های شدید خود را اعلام کردند، آنان همواره می‌گفتند معترضان به نتیجه انتخابات ۱۳۸۸، یا به قول آنها "اصحاب فتنه"٬ دیگر جایی در سیاست ایران نخواهد داشت.

منتقدان آقای روحانی که بخش عمده‌ای از مجلس نهم را تشکیل می‌دادند٬ از "همراهی با فتنه" به عنوان خط قرمز خود برای رای اعتماد به وزیران او یاد می‌کردند.

یکی از شاخص‌ترین چهره‌های فهرست آقای روحانی٬ محمد علی نجفی، از پرسابقه‌ترین وزرای تاریخ جمهوری اسلامی بود که به عنوان وزیر آموزش و پرورش به مجلس معرفی شده بود.

روی کاغذ آقای نجفی مناسب‌ترین گزینه‌ای بود که می‌توانست وزارت آموزش و پرورش را برعهده بگیرد؛ نه سال تصدی این وزارتخانه٬ رکورد پرسابقه‌ترین وزیر آموزش و پرورش ایران را برای او ثبت کرده بود.

اما او با یک رای کمتر از حد نصاب نتوانست از مجلس رای اعتماد بگیرد و در کنار دو وزیر پیشنهادی دیگر از راه یافتن به هیئت وزیران دولت یازدهم باز ماند. دلیل مخالف صراحتا مشخص بود: "همراهی با فتنه".

آقای نجفی در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ از مشاوران ارشد مهدی کروبی بود و به عنوان یکی از نمایندگان او در جلسه خصوصی با آیت آلله خامنه‌ای حضور داشت.

آقای کروبی در کارزار تبلیغاتی خود اعلام کرده بود که اگر رئیس جمهور شود٬ آقای نجفی را معاون برنامه ریزی و نظارت راهبردی خود خواهد کرد.

با این حال محمد علی نجفی جزو آن دست از نزدیکان مهدی کروبی بود که پس از اعلام نتیجه انتخابات بازداشت و محاکمه نشد و توانست همچنان در شورای سوم شهر تهران که از سال ۱۳۸۵ آغاز شده بود٬ به کار خود ادامه دهد.

او در پاسخ به مخالفانش در مجلس نهم که او را همراه "فتنه" می‌دانستند٬ گفت که پس از سخنرانی آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه روز ۲۹ خرداد ۱۳۸۸ و هشدار رهبر ایران به معترضان٬ در هیچ یک از تجمعات اعتراضی حضور پیدا نکرد.

مخالفت او در شورای شهر با نامگذاری معبری در تهران به نام ۹ دی و همچنین دیدار با خانواده‌های آسیب دیدگان رخدادهای سال ۸۸ از دیگر دلایل مخالفت با او برای وزارت آموزش و پرورش بود، که در هر دو مورد آقای نجفی گفت که در قالب وظیفه‌اش در شورای شهر و قانونی بوده است.

نهایتا استدلال‌های او نتوانست نمایندگان مخالف را قانع کند و برخلاف وزیرانی مانند بیژن زنگنه٬ عباس آخوندی و محمود حجتی که با همین اتهام‌ها روبرو بودند و با آرایی شکننده به وزارت رسیدند، آقای نجفی به وزارت نرسید.

با این حال محمدعلی نجفی که از معتمدان حسن روحانی بود٬ توانست در مسئولیتی دیگر وارد کابینه شود و در تمام چهار سال دولت یازدهم در سمت‌های مختلف و هر جا که حسن روحانی به او نیاز داشت٬ حاضر باشد.

نخستین مقام او در دولت یازدهم٬ معاونت رئیس‌جمهور و رئیس سازمان میراث فرهنگی بود. او بلافاصله پس از تصدی ریاست میراث فرهنگی مدیران ارشد این سازمان را برکنار کرد و دو نفر از روسای سابق این سازمان یعنی مهدی حجت و محمد بهشتی را به ترتیب به سمت قائم مقام و مشاور ارشد خود گمارد.

این سازمان که هشت سال در اختیار نزدیک‌ترین یاران محمود احمدی‌نژاد‌ (کسانی چون اسفندیار رحیم مشایی٬ روح‌الله احمدزاده کرمانی٬ حمید بقایی و محمد شریف ملک زادگان) بود٬ این بار زیر نظر کسی قرار گرفت که باز هم از نزدیکان رئیس جمهور بود.

منتقدان دولت٬ انتصاب آقای نجفی در راس سازمان میراث فرهنگی را به انتصابات محمود احمدی نژاد در این سازمان تشبیه کردند و گفتند که این سازمان به "حیاط خلوت" رئیس جمهور تبدیل شده که کسانی که مورد تایید کلیت نظام نیستند را در این سمت قرار می‌دهد.

با این حال دوره ریاست او بیش از پنج ماه دوام نیاورد او به علت آنچه کسالت جسمانی عنوان شد٬ استعفا کرد.

البته گفته می‌شد که اختلافات او با یکی‌دو نفر از نزدیکان حسن روحانی علت استعفای او بود.

علت استعفا هرچه بود او کاملا به حاشیه رانده نشد. حسن روحانی در ‌نامه‌ای به او نوشت: "علیرغم تقاضاهای مکرر شما در هفته‌های گذشته، بر ادامه همکاری پای فشردم ولی در برابر اصرار جناب‌عالی و به دلیل حفظ سلامت جسمی شما، با درخواست استعفایتان موافقت می‌شود."

در این همین نامه او به مشاورت رئیس‌جمهور و دبیری ستاد هماهنگی اقتصادی منصوب شد.

بازگشت به وزارت علوم

یک سال پس از آغاز کار دولت یازدهم٬ رضا فرجی دانا٬ وزیر علوم استیضاح و برکنار شد و آقای روحانی که بیشترین کشاکش را برای انتخاب وزیر این وزارتخانه با مجلس نهم داشت٬ در اقدامی که از سوی نمایندگان منتقد دولت "دهن کجی" به مجلس تعبیر شد٬ محمد علی نجفی را به سرپرستی این وزارتخانه منصوب کرد.

او پس از سه دهه به وزارتخانه‌ای بازگشت که نخستین دوره وزارت خود در جمهوری اسلامی را از آنجا آغاز کرد.

محمدعلی نجفی در آستانه سی سالگی در سال ۱۳۶۰ وزیر علوم در کابینه محمد جواد باهنر و سپس محمدرضا مهدوی کنی شد و این مقام را تا ۱۳۶۳ در کابینه میرحسین موسوی در اختیار داشت.

حسن روحانی که در مجموع سه وزیر پیشنهادی‌اش برای وزارت علوم رد شده بودند و یک وزیرش استیضاح٬ نتوانست در طول سه ماه سرپرستی آقای نجفی وزیر دیگری معرفی کند و با اجازه آيت‌الله خامنه‌ای٬ سرپرستی آقای نجفی را تمدید کرد.

با آنکه آقای روحانی مایل بود خود آقای نجفی را به عنوان وزیر معرفی کند٬ اما چون سابقه نداشته وزیری که یک بار رای اعتماد نگرفته دو باره از همان مجلس رای اعتماد بگیرد٬ محمد فرهادی را معرفی کرد.

محمد علی نجفی چندین سمت مشاوره و عضویت در نهادهای زیر نظر ریاست جمهوری در دولت یازدهم بر عهده داشت.

با آغاز کار دولت دوازدهم با آنکه از پیش نام او به عنوان گزینه اصلی شهرداری تهران مطرح بود٬ اما شنیده می‌شد که شاید او به عنوان وزیر آموزش و پرورش و یا وزارت علوم به مجلس معرفی شود.

در همان روزهای پیش از مراسم تنفیذ بود که وبسایت رهبر ایران مطلبی منتشر کرد که رهبر ایران در خصوص انتخاب چند وزارتخانه نظر دارد و در باره چند وزارتخانه حساسیت.

از جمله وزارت‌خانه‌هایی که حساسیت رهبر ایران باید در آن نظر گرفته شود٬ وزارت‌‌‌خانه‌های علوم و آموزش و پرورش بود و گفته شد که این حساسیت برای معرفی نشدن آقای نجفی در نظر گرفته شد.

با این حال او از پیش موقعیت خوبی نزد شورای شهر جدید تهران داشت و از ابتدا که فهرست گزینه‌های شهرداری تهران مطرح شد در صدر قرار گرفت و در فهرست نهایی رای هر ۲۱ عضو شورا را به دست آورد.

آقای نجفی از پیش گفته بود که اگر شهردار پایتخت شود "لباس سیاست" را از تن بیرون خواهد آورد و "لباس خدمت" خواهد پوشید.

اما این سوال به وجود می‌آید که آیا منصبی که تاکنون دست‌کم دو شهردار پیشین٬ از آن به عنوان سکوی پرتابی به سوی بالاترین مقام اجرایی کشور استفاده کرده‌اند٬ می‌تواند محلی باشد که سیاست به آن راهی نداشته باشد؟

محمد علی نجفی گفته که بیش از چهار سال شهرداری تهران را قبول نخواهد کرد٬ اما نگفته در سال ۱۴۰۰ که ۷۰ ساله می‌شود٬ سیاست و مدیریت را کنار می‌گذارد و یا برای مسئولیتی دیگر دوباره پیراهن سیاست را بر تن می‌کند.

محمد علی نجفی