ولادیمیر ایلنباگین

	مسجدی در مسکو

چندی پيش در نشست سازمان کنفرانس اسلامی، ولاديمير پوتين، رئيس جمهور روسيه اعلام کرد که در اين کشور حدود ۲۰ ميليون مسلمان به سر می برند.

اما ولاديمير زارين، وزير فدراسيون روسيه در امور اقوام، گفته است که تعداد مسلمانان ثبت نام شده در اين کشور به ۱۴ ميليون و پانصد هزار نفر می رسد.

اين در حالی است که در سال ۱۹۹۴ رويل عين الدين، قام مقام رئيس اتحاديه مفتيان روسيه وجود ۱۹ ميليون مسلمان را تاييد کرده بود و حيدر جمال، جانشين رئيس کميته مسلمانان، اعتقاد داشت که بيشتر از ۳۰ ميليون مسلمان در اين کشور زندگی می کنند.

با وجود اين که قانون اساسی روسيه آزادی مذهبی در اين کشور را تاييد کرده، باز هم ثبت نام های دولتی قابل اعتماد به نظر نمی رسند. زيرا تعداد ثبت نام شدگان از روی تعداد مردان و قومهايی است که با رعايت رسم و رسومهای اسلامی زندگی می کنند.

بحث دامنه داری بر سر مهاجران مسلمانی به وجود آمده است که از کشورهای سابق شوروی به روسيه آمده اند. برخی از جامعه شناسان معتقدند که اين مهاجران موقت، که برای کار فصلی به اين کشور آمده اند نه شناسنامه روسی دارند و نه دارای حق رای در انتخابات اين کشورند. و از اين جاست که نبايد آنها را به تعداد مسلمانان مقيم روسيه اضافه کرد.

از جانب ديگر، "فايننشال تايمز" چاپ لندن در يکی از شماره های خود آورده است که حدود سه تا چهار ميليون نفر که اعتقاد به دين اسلام دارند و عرف و آداب اسلامی را رعايت می کنند، به خاک روسيه وارد شده اند. از اين شمار دو ميليون آذری، يک ميليون قزاق و صدها هزار ازبک، تاجيک و قرقيز هستند.

غير از اينها تعداد اسلاوهايی که دين اسلام را قبول می کنند، معلوم نيست. بعضی ها می گويند که صدها نفر و برخی تعداد آنها را هزاران نفر می دانند.

همچنين مشاهده می شود که در روسيه سازمانهای اسلاوی مسلمان فعاليت خود را آغاز کرده اند.

شيخ فريد اسدولين، از شورای مفتيهای مسکو در مصاحبه خود با "فايننشال تايمز" گفته است که تعداد بسياری از قومهای روس، بلاروس و اوکراين، به خصوص جوانان تحصيلکرده جواب سوالات خود را در دين اسلام پيدا می کنند.

با وجود اين تعداد آنانی که تازه دين اسلام را قبول کرده اند، روشن نيست و در هيچ جا ثبت نشده است.

در حال حاضر، بيشترين تعداد مسلمانان در روسيه امروز همچنان در کناره های رود ولگا و قفقاز شمالی به سر می برند. اما برخی از کارشناسان افزايش شديد مسلمانان در پايتخت روسيه را يادآور می شوند.

شيخ فريد اسدولين، از شورای مفتيهای مسکو در مصاحبه خود با "فايننشال تايمز" گفته است که تعداد بسياری از قومهای روس، بلاروس و اوکراين، به خصوص جوانان تحصيلکرده جواب سوالات خود را در دين اسلام پيدا می کنند.

بيشتر مسلمانان روسيه سنی مذهب اند و شيعه ها در اين کشور بسيار کم به نظر می رسند.

تاتارها

تاتارها از قديمترين قومهای مسلمان در روسيه به شمار می روند. سرشماری قومی که در سال ۲۰۰۲ صورت گرفت، تعداد آنها را پنج ميليون و 600 هزار تن، يعنی ۴ در صد اهالی کشور تعيين نمود.

بيشترين تعداد تاتارها در پاوالژی، کناره های رود ولگا، به سر می برند، که حدود چهار ميليون نفر هستند. بيش از دو ميليون نفر در تاتارستان و حدود يک ميليون در باشقيزستان به سر می برند. بيش از ۲۵۰ هزار نماينده اين قوم در نواحی تيومين و بيش از ۱۶۰ هزار در مسکو زندگی می کنند.

تاتارها اولين دولت خود را در اواخر قرن ۹ و اوايل قرن ۱۰ ميلادی با نام بولگاريای کنار والگا به وجود آوردند که در حدود مرزهای تاتارستان امروزی قرار گرفته است.

در سال ۹۲۲ تمام قومهای بلغاری دين اسلام را قبول کردند. بعد از قبول دين اسلام خط عربی جايگزين خط قديم ترکی رايج در اين کشور شد.

تا انقلاب اکتبر تاتارها به بزرگترين شهرهای روسيه مهاجرت می کنند و با خود عرف و عادت فرهنگی خود را می برند.

در زمان شوروی دين آنها مانند همه دينهای ديگر زير فشار و تعقيب دولتی قرار می گيرد و غيرفعال می گردد.

در سالهای اخير به گفته محققان خودآگاهی مذهبی تاتارها افزايش يافته و به عقيده آنها تاتارها بيشتر از ديگر قومهای مسلمان روسيه با سرعت رو به تکامل دين و مذهب خود می آورند.

باشقرديها

باشقرديها دومين قوم مسلمان در روسيه به شمار می روند، که جمعيتی بيش از يک ميليون و هفتصد هزار نفر را تشکيل می دهند.

در باقريه بيش از يک ميليون نفر به سر می برند و بيش از ۱۶۰ هزار نفر در نواحی همسايه چيليبنسک ساکن هستند. در تاتارستان حدود ۱۵ هزار نفر و در پايتخت روسيه بيش از شش هزار نفر ثبت نام شده اند.

در يکی از منابع تاريخی بلخی از قرن ۱۰ ميلادی از باشقرديها به عنوان يک ملت سخن به ميان آمده و آنها را به دو گروه تقسيم می کند: گروهی که در جنوب رود اورال به سر می برند و گروهی که در کناره رود دون در نزديک سرحد ويزانتيه ساکن هستند.

اسلام در قرن دهم به ميان قوم باشقرد وارد می شود و در عصر چهاردهم به دين حاکم تبديل می گردد.

در سال ۱۲۱۹-۱۲۲۰ سرزمين های باشقردنشين به تصرف چنگيزخان در می آيد و در ميانه های قرن شانزدهم باشقرديها در اساس قرارداد به تابعيت امپراتوری روس و پادشاهی ايوان مخوف در می آيند.

مسلمانان قفقاز

مسلمانان بيشتر در شمال قفقاز به سر می برند، که به گفته برخی از کارشناسان، برای آنها رسم و عادات کوهستانی خود بيشتر قدر و قيمت داشته و همچنان هم باقی مانده است.

بحث دامنه داری بر سر مهاجران مسلمانی به وجود آمده است که از کشورهای سابق شوروی به روسيه آمده اند. برخی از جامعه شناسان معتقدند که اين مهاجران موقت، که برای کار فصلی به اين کشور آمده اند نه شناسنامه روسی دارند و نه دارای حق رای در انتخابات اين کشورند. و از اين جاست که نبايد آنها را به تعداد مسلمانان مقيم روسيه اضافه کرد.

در شرق قفقاز بيشتر رعايت طريقت های صوفيه، مانند نقشبنديه و قادريه تاثيرگذار بوده و هست. اما در غرب آن اين طريقتها شناخته نيست.

به عقيده کارشناسان در قفقاز شمالی تا حال جريان شديد اسلامگرايی وجود دارد، که باعث بحران مداوم در اين منطقه گرديده است. اين از آن بحرانهايی است که مسکو را با معمای بزرگی روبرو کرده است.

به گفته کارشناسان اين اسلامگرايی در ميان مردم درک کهنه ای از اسلام و سياستی را ترويج می کند، که در دوران قبل از مدرنيسم شکل گرفته است.

چچن و اينگوشها

چچينها از سنتی ترين قومهای مسلمان در روسيه شناخته شده اند. سرشماری سال ۲۰۰۲ تعداد آنها را يک ميليون و چهارصد هزار نفر نشان داده است که معادل يک در صد اهالی کشور است.

بر اساس اين سرشماری بيش از يک مليون نفر مسلمان در داخل چچن و ۹۵ هزار در اينگوش و ۹۰ هزار نفر در داغستان زندگی می کنند.

تعداد اينگوشهای مسلمانی که در روسيه به سر می برند بيش از ۴۰۰ هزار نفر است.

چنانکه آنا زيلکينا، محقق مسايل منطقه در دانشگاه لندن، تاييد می کند، جريان مسلمان شدن مردم چچن و اينگوش طولانی تر از ديگر قومهای قفقاز شمالی بوده است.

وی می گويد که جريان به دين اسلام درآمدن چچن و اينگوش در ميانه های قرن شانزدهم از طريق مبلغان مذهبی شروع شد.

اما از قرن ۱۸، يعنی بعد از يک صد سال چچنی ها از نظر تاريخی با دين اسلام به طرز ناگسستنی پيوند برقرار کردند.

اينگوشها از طريق چچن ها و داغستانی ها با دين اسلام آشنا شدند و در قرن ۱۹ اين دين را به طور کامل قبول کردند.

داغستانيها

اهالی داغستان که تقريبا ۸۱۵ هزار اور، بيش از ۵۱۰ هزار درگينی، بيش از ۴۲۰ قوميق ها، بيش از ۴۱۱ هزار لزگين ها، ۱۵۶ هزار لکتسين ها و ۱۳۰ هزار تبسران را تشکيل ميدهد، از مسلمانان قفقاز شمالی محسوب می شوند.

اولين نشانه های اسلام در اين منطقه در قرن ۷ ميلادی در زمان زدوخوردهای خانيگری خزر با عربها شروع می شود.

تا قرن ۱۵ تبليغاتگران مذهبی عرب بيشتر اين مردم را به دين اسلام در آوردند.

گسترش دين اسلام در داغستان بيشتر از طريق جنگاوران تاتار- مغول و شاهان ايرانی انجام يافت.

در قرن ۱۹ زمان هجوم روسها به قفقاز مسلمانان اين منطقه به هم پيوستند و دولت پرقدرتی را به رهبری شيخ شامل به وجود آوردند، تا در مقابل روسها بجنگند. اين دولت بخشی از مرزهای امروزی داغستان و چچن را در بر می گرفت.

آذربايجانيها

بيش از ۶۲۰ هزار آذربايجانی های مسلمان در خاک روسيه کنونی به سر می برند. در شهرهای مرکزی بيش از ۱۶۰ هزار، در کناره های رود ولگا بيش از ۸۵ هزار و در اورال بيش از ۶۶ هزار آذربايجانی سرشماری شده اند.

بيشتر اينها مسلمانان شيعه مذهب هستند.

افزايش تعداد اين قوم در روسيه بعد از بحرانهای اقتصادی در داخل کشور آذربايجان صورت گرفته است.

آذربايجانيهای روسيه روابط ناگسستنی با قوم و خويشهای خود دارند و از لحاظ مالی به آنها مرتب کمک می رسانند. روابط خانوادگی در بين آذربايجانيها خيلی قويتر از ديگر مسلمانان شمال قفقاز است.

جامعه شناسان از افت شمار مهاجران آذربايجانی در چند سال اخير به خاک روسيه گزارش داده اند و تاکيد کرده اند که آنهايی هم که به روسيه می آيند به دنبال خويشاوندانی می آيند که سالها قبل مهاجرت کرده اند.

تحقيقات جامعه شناسی روشن کرده است که داغستانيها و آذربايجانيها مردمی اند که هيچ وقت با روسها نمی آميزند و در دايره همزبانان و همکيشان خود زندگی می کنند.