طی ده سال گذشته انتقادهايی به انديشه و استراتژی شريعتی وارد شده و انديشه های روشنفکران دينی اساساً زير سؤال رفته است.

مثلاً انديشه شريعتی و ساير نوگرايان دينی را پلی ميان انديشه سنتی و حاکميت روحانيت قلمداد می کنند و تفکر شريعتی را زمينه ساز پديدآمدن حکومت دينی توتاليتر می دانند يا اينکه می گويند شريعتی آزاديخواه نيست چون دين را ايدئولوژيک کرده است.

با تمام اين انتقادها، شريعتی با وجود گذشت بيش از بيست وپنج سال، هنوز هم نماد اعتراض، حرکت و جنبش در جامعه جوانان و دانشجويان ايران است.

هنوز هم در نمايشگاه بين المللی کتاب تهران، بالاترين رقم فروش کتاب به آثار شريعتی اختصاص دارد و نکته جالب اين است که جوانان خواهان خريداری کتابهای شريعتی با همان شکل و شمايل و قطع جيبی اند که در همان دوران حيات شريعتی منتشر می شد.

در سطح دانشگاهها هم هنوز هم وسيعترين مراسم پاسداشت و گراميداشت را برای شريعتی و انديشه های او برگزار می کنند.

شريعتی در انديشه نسل جوان هنوز هم به عنوان نماد اعتراض و فرياد مطرح است و جوانان شريعتی را امکانی برای پرواز خودشان می دانند.

زمانی که انديشه ای از سطوح بالای روشنفکری دينی تا پايينترين اقشار جامعه مطرح باشد، و ما در مورد شريعتی با اين توسعه وسيع انديشه مواجهيم، آن انديشه نخبه به شمشير دودمی تبديل می شود که احتمال دارد به دوست و دشمن آسيب برساند.

شريعتی در شرايطی مطرح شد که تجددگرايی از سويی و تفکر سنتی از سوی ديگر غلبه داشت و او تلاش کرد راه سومی بازکند که نقد توأمان سنت و مدرنيته بود.

سعی می کرد نقد او به هردوی آنها نقد زيربنايی و راديکال باشد، علی الخصوص در افکار و انديشه های سنتی به مبانی انديشه سنتی نقد جدی و راديکال و اساسی داشت.

برای روشنفکران اصالت خاص قائل بود و معتقد بود که آنها در احيای هويت انسانی مردم و فرهنگ اصيل جامعه نقش زيادی خواهند داشت.

شريعتی بر پايه اين تلاشها در سالهای پنجاه به بعد نقش رهبری تحولات و حرکتهای فکری در جامعه ايران را به عهده گرفت.

اما انگاره های او در سالهای بعد از انقلاب تاکنون هم همچنان از نفوذ و تأثير برخوردار است و حتی می توانم بگويم در آن مقطعی که انقلاب 57 رخ داد، انديشه اش چتری برای زير پوشش قراردادن تمام گرايشهای دينی و اسلامی بود.

رمز موفقيت انديشه شريعتی برخورداری از توانايی ای بود که سعی می کرد ترکيبی منسجم از سرمشقهای متفاوت مذهبی زمان خودش ارائه بدهد.

اگر شريعتی را پايه گذار نحله ای از اسلام انتقادی بدانيم و اگر نظرياتش را در مجموعه سرنوشت خود او و هوادارانش طی چهل سال اخير بررسی کنيم، مشاهده می کنيم که انديشه و وجود او همواره نماد اعتراض و آزاديخواهی بوده است.

به رغم انتقاداتی که بر شريعتی وارد است، استراتژی او تحول فراگير جامعه ايران و تحول و تعالی انسان را از طريق خودآگاهی فرهنگی، اجتماعی و انسانی دنبال می کرد اما ويژگيهای رمانتيک انديشه اش در فضای سالهای قبل از انقلاب و در آستانه انقلاب به تضعيف بعد فرهنگی و تقويت ابعاد سياسی اين انديشه انجاميد.

امروزه می توان گفت که در ميانه دهه سوم پس از انقلاب، انگاره های فرهنگی شريعتی و تلقی و تحليل او از ارکان جامعه سنتی و مدرن ايران هنوز هم در عرصه روشنفکری دينی مورد توجه است.

اين وجوه باعث شده است که انديشه شريعتی هنوز هم در جامعه ايران مورد توجه هم منتقدانش باشد و هم موافقان و هوادارانش.

با گذشت يک دهه از انقلاب که انديشه های شريعتی مورد نقد جدی متفکران و بويژه دکتر سروش قرار گرفت، ما در حال حاضر شاهد شکلگيری جريان فکری ای هستيم که با عنوان مدرنيته بومی شناخته می شود و سعی می کند به نقد توأمان سنت و مدرنيته بپردازد و به شکل بسيار اساسی متأثر از انگاره های شريعتی است.

اين جريان که رگه های بسيار قوی آن در انديشه شريعتی مشاهده می شود تلاش می کند جامعه به ايدئولوژی سنتی دينی توتاليتر و نپذيرفتن بی چون وچرای بازنگردد، بلکه به شکل گزينشی به اتخاد موارد و مبانی از مدرنيته بپردازد که بتواند با سازوکار فرهنگ، سنت جامعه ما همخوانی داشته باشد.

در واقع اين جريان فکری که در حال شکل گيری است به نوعی بازخوانی مجدد انديشه های شريعتی است.

ديدگاههای شما

اولا نسل جوانی که خانم گوارايی از آن صحبت می کنند، صرفا کسانی هستند که اعتقادات شديد مذهبی دارند و فريب خورده اند. به نظر من شريعتی يک فرصت طلب بود که با درک شرايط جامعه آن زمان تفکری را پديد آورد تا خود را مطرح کند. تفکری با ظاهری مدرن ولی در عين حال شديدا ارتجاعی و تروريستی. نمونه بارز آن را می توان در مجاهدين خلق که پيروان راستين او هستند ديد. داريوش - برلين

شریعتی در خون زمانه ما و تا زمانی که زر و زور و تزویر موجود است جاری است تا برای همیشه تاریخ فریادگر و منادی حقیقی عرفان، برابری و آزادی باشد. علی آزادی - تهران