سينا سعدی

چند کتاب چاپ نشر نيما در آلمان

اين نشر، چه در زمينه مطبوعات و چه در زمينه کتاب، در واقع حاصل مهاجرت گسترده ايرانيان پس از انقلاب اسلامی است. ايرانيان در اين مهاجرت وسيع که گفته می شود از دو ميليون نفر تجاوز می کند طبعاً بايد به نيازهای بسياری پاسخ می دادند و کالاهای مورد نياز خود را به نحوی تأمين می کردند. از ميان همه کالاها که در غرب فراوان تر از ايران به دست می آمد، کالای فرهنگی مورد نياز ايرانيان، کالايی نبود که در بازارهای اروپا و آمريکا به دست آيد. اين کالا ويژگی و زبانی داشت که فقط خود ايرانيان می توانستند برای خود توليد و روانه بازار کنند.

اگرچه در برخی کشورها امکانات کتابخانه ای برای ايرانيان و فارسی زبانان موجود بود - و هست - به عنوان مثال می توان به کتابخانه مطالعات ايرانی لندن اشاره کرد، اما اينگونه امکانات اولا حد اکثر در دو سه شهر وجود داشت و ثانيا با هر اندازه گشاده دستی هم نمی توانست به نيازهای روزانه خوانندگان فارسی زبان پاسخ دهد.

از اين رو صنعت چاپ و پخش، توجه برخی ايرانيان مهاجر را به خود جلب کرد و توانستند شمار قابل توجهی روزنامه و نشريه و کتاب در طول بيست سال اخير منتشر کنند و به سهم خود پاره ای از نياز های فرهنگی ايرانيان را بر آورند.

گفته می شود در مجموع حدود 450 نشريه و سالانه حدود 1000 عنوان کتاب در خارج از ايران به زبان فارسی انتشار می يابد که هر چند اين ارقام، اغراق آميز به نظر می رسد اما به هر صورت نشانه تلاش وسيع ايرانيان در توليد کالای فرهنگی است.

به گفته صاحبان نشر، پيدايی صنعت نشر فارسی در خارج از ايران دو دليل عمده دارد: نخستين علت آن، نوع حکومتی است که پس از انقلاب در ايران روی کار آمده و موجبات مهاجرت وسيع ايرانيان را فراهم آورده و اين امر – مهاجرت – به سهم خود موجب آن شده که نياز به نشر فارسی به امری جدی بدل شود. علت ديگر، وجود مميزی کتاب در داخل ايران عنوان می شود.

نسل اول ايرانيان مهاجر تقريبا همه مصرف کننده کتاب و نشريه فارسی بودند. خواندنی های فارسی برای بسياری از آنان تنها وسيله ارتباط با جهان به ويژه جهان معنوی به حساب می آمد. شعر و ادبيات فارسی نيز بخشی از جهان فکری و ذهنی آنان را می ساخت. اما نسل دوم که در غرب زاده و بزرگ شده، زبان اول و زبان روزمره اش فارسی نيست. گاهی حتی با اين زبان به اندازه ای آشنايی ندارد که بتواند به آن بخواند و اگر هم آشنا باشد، کارش در استفاده از آن برای نوشتن و خواندن می لنگد و رويهمرفته مصرف کننده توليدات زبان فارسی نيست

آنان عقيده دارند که نشر خارج از کشور اساسا به دليل سانسور در داخل کشور پا گرفته است وگرنه هنوز توليد و صدور کتاب از ايران به خارج، ارزان تر از توليد و پخش کتاب در خارج است. بنابراين توليد کتاب در خارج از کشور به لحاظ اقتصادی کاری مقرون بصرفه نيست. اما مميزی کتاب در داخل کشور سبب می شود که نشر خارج از کشور معنی و بازار پيدا کند.

از اين رو برداشتن سانسور در داخل کشور هر زمان که اتفاق افتد، نشر خارج کشور را از نفس خواهد انداخت. اين خود مشکلی برای نشر خارج از کشور است که بر اساس آن اميد چندانی به آينده خود ندارد اما بجز اين، نشر خارج از کشور با مشکل بزرگ ديگری نيز دست به گريبان است.

نسل اول ايرانيان مهاجر تقريبا همه مصرف کننده کتاب و نشريه فارسی بودند. خواندنی های فارسی برای بسياری از آنان تنها وسيله ارتباط با جهان به ويژه جهان معنوی به حساب می آمد. شعر و ادبيات فارسی نيز بخشی از جهان فکری و ذهنی آنان را می ساخت. اما نسل دوم که در غرب زاده و بزرگ شده، زبان اول و زبان روزمره اش فارسی نيست. گاهی حتی با اين زبان به اندازه ای آشنايی ندارد که بتواند به آن بخواند و اگر هم آشنا باشد، کارش در استفاده از آن برای نوشتن و خواندن می لنگد و رويهمرفته مصرف کننده توليدات زبان فارسی نيست.

از اين رو گروهی از دست اندرکاران نشر عقيده دارند که حتی بدون حذف و برداشتن سانسور در داخل کشور، تداوم کار نشر فارسی در خارج از کشور در ده بيست سال آينده امکان پذير نخواهد بود و در آينده نه چندان دور وقتی زندگانی نسل اول ايرانيان به سر آيد، عمر نشر فارسی نيز به پايان خواهد آمد.

البته محققان و کسانی که به طور تخصصی با کتاب سر و کار دارند اين حکم را نادقيق ارزيابی می کنند و عقيده دارند که زبان فارسی هر چند به لحاظ ديداری در بين نسل های آينده اهميت امروزی خود را از دست خواهد داد، اما همچنان باقی خواهد ماند و بر اساس آن نشر فارسی نيز کم و بيش پايدار خواهد بود.

به هر صورت، شايد جامعه ايرانی مقيم خارج از کشور به عنوان اقليت فارسی زبانی که از جامعه مادر دور افتاده است بايد از ارامنه و يهودی ها بياموزد که قرن ها توانسته اند به صورت اقليت در درون جوامع ديگر از جمله در ايران زندگی کنند و خط و زبان خود را نگهدارند.

هر قوم و ملتی ويژگی هايی دارد و در شرايط معينی می تواند به روش های فرهنگی خود ادامه دهد. ايرانيان، جز در يک مورد - پارسيان هند که بر اثر مهاجرت بزرگ قرن دوم اسلامی به صورت اقليتی در هند تشکيل شد و هنوز کم و بيش هويت خود را نگهداشته است - هيچگاه در طول تاريخ به صورت اقليت در نيامده و زندگی نکرده اند. بنابراين معلوم نيست بتوانند راه ارامنه و يهوديان و ديگران را در حفظ فرهنگ قومی و ملی خود آن هم در جهان وحدت گرای امروزی و غرب طی کنند. چنين است که نشر فارسی در خارج از کشور هر چند در بيست سال گذشته پويا و جستجوگر مانده است اما چشم انداز چندان روشنی در برابر ندارد.

گزارش حاضر دارای چند بخش است:

• گفتگو با چند ناشر ايرانی مقيم خارج از جمله مسعود مافان مدير انتشارات باران در سوئد، داوود نعمتی مدير نشر نيما در آلمان، بيژن خليلی مدير شرکت کتاب در لس آنجلس و ناصر شيرزاد مدير ايران بوکز در واشنگتن.

• نوشته ای از عباس معروفی به عنوان نويسنده ای که در سالهای اخير کتابفروشی را در عين داستان نويسی تجربه می کند

• گفتگو با دکتر ماشاء الله آجودانی استاد تاريخ و مدير کتابخانه مطالعات ايرانی در لندن.

دست اندرکاران نشر و علاقه مندان به کتاب در صورت تمايل می توانند نظرات خود را در باره موضوعات مورد بحث برای ما بفرستند.

ادامه دارد

ديدگاه خوانندگان

نشر فارسی خارج از کشور می تواند بستری برای حفظ سنن اسلامی و ملی مردمی باشد... تقويت اين جريان می تواند بار مذهبی و فرهنگی و علمی ايرانيان خارج از کشور را افزليش دهد و از يک سو آنان را در برابر انديشه های منحرف کننده حفظ کند و از سوی ديگر به وحدت و هماهنگی آنان در دستيابی به آزادی کمک کند. حميد - ونکوور

مهمترين نقش را لااقل در صحنه فرهنگ و ادبيات سياسی، نشريات اينترنتی در خارج از کشور داشته اند. شايسته است که با مسئولان اين رسانه ها نيز گفتگو داشته باشيد. مليحه محمدی

يکی از دلايلی که ارمنی ها و يهودی ها و زرتشتی های مهاجر را در نگه داشتن زبان و فرهنگ شان ياری داد، عنصر ديانتشان بود. ارامنه بيشتر از ارمنی بودن، نصرانی بودنشان برايشان مهم است و همانگونه يهوديان که معلوم است فقط دين برايشان ارزش دارد و بس. زرتشتی ها هم به خاطر دينشان حتی زمانيکه تيمور لنگ از آن ها خواست بر گردند، قبول نکردند و گفتند که در آنجا دين ما در خطر است.... طارق - هلند