داخل بند شش

قاری سعید محمد، ۳۲ ساله، پس از شش سال حبس در زندان پلچرخی، حالا در ولایت بلخ در شمال افغانستان زندگی می‌کند، در اعماق قلمرو طالبان.

او که تنها مرد باقی مانده در خانواده است - پدر و دو برادرش زمانی که او در زندان بود کشته شدند - می‌گوید که فعلا باید در خانه بماند تا مزرعه و خانواده را بگرداند.

به عقیده او، از میان زندانیانی که اخیرا  آزاد شده‌اند، تنها او و چند نفر دیگر هنوز زنده‌اند."

می‌گوید: "به نظر من ۹۵ درصد کسانی که اخیرا آزاد شدند دوباره به طالبان پیوستند و خیلی‌هایشان کشته شده‌اند."

هم‌بند سابق او، باری، با انگیزه انتقام به طالبان پیوسته بود، اما محمد می‌گوید که انگیزه اولیه خودش در پیوستن به طالبان - در ۱۸ سالگی، همراه ۱۵ تن از دوستانش - راهی برای گریز از آزار پلیس بود.

"آزار بخشی از زندگی در روستاست. اغلب اگر کسی در مورد ما به پلیس دروغ بگوید، پلیس اذیتمان می‌کند. برای همین به خودمان گفتیم اگر  بناست به هر حال بازداشتمان کنند، ما هم بهتر است سرنوشتمان را خودمان به دست بگیریم."

خشونت و فساد در میان نیروهای پلیس افغانستان از سوی چند سازمان حقوق بشری به عنوان مشکلی گسترده در سراسر کشور تایید شده‌است.

با این همه، دلایل زیادی برای پیوستن یک مرد جوان افغان به طالبان هست - واکنش به تیراندازی و بمباران بی‌هدف؛ بیکاری، میل به دستیابی به غنایم جنگی از قبیل سلاح، خودرو و مهمات، که بعدا می‌توانند بفروشند؛ و حتی چشم و هم چشمی با جوانان دیگر.

یکی از اولین کارهای محمد برای طالبان، وصول مالیات‌های اجباری بود. او با یک گروه موتورسوار متشکل از شش مرد یا کمتر، از تک تک مزارع خشخاش - که در قلمرو طالبان قانونی است - در چهار منطقه مالیات جمع می‌کرد.

محمد می‌گوید که در مقام یک سرباز ساده، حقوق رسمی نداشت، ولی کل هزینه‌هایش، از مهمات و سوخت گرفته تا هزینه تلفن همراهش را می‌پرداختند.

می‌گوید که سه سال بعد - با شدت گرفتن جنگ در سراسر کشور - انگیزه‌اش تغییر کرد، و به جهاد طالبان علیه همه نیروهای خارجی پیوست.

"۲۱ ساله بودم که تفنگ روی شانه‌ام انداختم. یادم می‌آید که فکر می‌کردم دارم به جنگ کفار و دفاع از مسلمانان می‌روم. این فکر در ذهنم ماند و تا ابد هم خواهد ماند."

می‌گوید که هر وقت ترس از مرگ به سراغش می‌آمد، می‌کوشید نگرانی برای خانواده‌اش را با این فکر  خنثی کند که اگر کشته شود، تکلیف دینی‌اش را انجام داده‌است.

او ماموریتی را توصیف می‌کند که واحد او در روستایی در زمینی هموار به دام کمین افتاد، و زیر رگبار یک مسلسل روسی بود.

"در آن لحظات است که افکار زیادی به مغز آدم هجوم می‌آورد.  آدم فکر می‌کند خانواده‌ام چه می‌شود؟ بچه هایم؟ زنم؟ آن وقت است که شیطان سعی می‌کند آدم را گمراه کند و وسوسه‌اش کند تا به خانواده‌اش فکر کند. ولی من سعی کردم تمام فکر و ذکرم را مشغول این کنم که دارم به الله خدمت می‌کنم."

دستگاه اطلاعاتی دولت افغانستان محمد را در سال ۲۰۱۳ دستگیر کرد و به پلچرخی فرستاد.

او عقیده دارد که از میان ۱۵ مرد جوانی که همراه او روستایشان را ترک کردند تا به طالبان بپیوندند تنها دو نفر هنوز زنده‌اند.

پس از چند دهه جنگ، افغانستان به مجموعه‌ای از قلمروهای مختلف بدل شده‌است. تنها ۲۰ تا ۳۰ درصد خاک کشور در کنترل دولت است، و طالبان امروزه بیش از هر زمان دیگری از سال ۲۰۰۱ به این سو، خاک کشور را در کنترل دارد یا بر سر آن می‌جنگند.

فرصت‌های موجود برای مردان جوان اندک است، و برای بسیاری، پیوستن به جنگجویان گزینه‌ای آشکار است. ولی اغلب محل تولد هر مرد می‌تواند تعیین کند که برای کدام طرف می‌جنگد.

وقتی نعمت‌الله ۲۴ ساله بود و در ولایت کنر در شرق افغانستان زندگی می‌کرد، تصمیم گرفت که زندگی‌اش را وقف ارتش ملی افغانستان کند.

حکایت زندگی او بازتابی است از آشوب اداری در کشوری درگیر اغتشاش.

نعمت‌الله پس از سه سال سفر و جنگ در سراسر افغانستان، همراه واحدش به نگهبانی از پستی مرزی در منطقه کوهستانی چنارتوی ولایت اروزگان اعزام شد.

هسته‌های کوچک طالبان گاه و بی‌گاه به این پست حمله می‌کردند، و نعمت‌الله و همقطارانش به تبادل روزانه چند گلوله با طالبان عادت کردند، تا آن که دشمن عقب نشست.

ولی یک شب، نیروهای طالبان با تعداد زیاد حمله کردند. واحد نعمت‌الله توان مقاومت نداشت.

می‌گوید: "جنگ بی‌وقفه ادامه داشت، و وقت سحر مهمات ما تمام شد."

"ما را دستبند و چشم بند زدند. با قنداق تفنگ کتکمان زدند. به ما گفتند کافر و بنده نامسلمان‌ها."

"وقتی ما را از آنجا می‌بردند، من تک تک قدم‌هایم را به سوی مرگ می‌شمردم."

چند روز بعد، وزارت دفاع با خانواده نعمت‌الله تماس گرفت تا بگوید که پسرشان کشته شده و آنها باید جسدش را از سردخانه  تحویل بگیرند.

چند ساعت پس از تحویل گرفتن تابوت دربسته، خانواده برای پسر از دست رفته مراسم  تشییع برگزار کرد. به آنها گفتند که تابوت به این دلیل دربسته بوده که جسد قابل شناسایی نبوده‌است.

به مدت ۱۸ ماه، خانواده نعمت‌الله، از جمله نامزد تازه‌اش، هر روز سر گور او می‌رفتند، گل می‌بردند و دعا می‌خواندند.

در ارزگان، نعمت‌الله  را به اعماق کوهستان و به درون شبکه پیچ در پیچ عظیمی از غارها برده بودند. او و ۵۴ اسیر دیگر مجبور شدند سلول‌های خودشان را در دل کوه بتراشند.

یک سال و نیم، او با ۱۱ مرد دیگر - که همه سربازان وظیفه ارتش و پلیس افغانستان بودند - در  سلولی که خودشان ساخته بودند، زندگی می‌کردند. دست و پایشان تقریبا ۲۴ ساعت شبانه روز به زنجیر بسته بود.

نعمت‌الله به یاد می‌آورد که طالبان اندکی نان به آنها می‌دادند و ملال اسارت تقریبا به اندازه گرسنگی آزارشان می‌داد. سرانجام، یک روز حوالی  نیمه شب، نعمت‌الله و هم‌سلولی‌هایش با صدای انفجارهایی کرکننده در اطرافشان از خواب پریدند.

موضع آنها درست زیر یک حمله هوایی بود، و ویرانی حاصل از حمله، به آنها فرصت فرار داد.

اولین کاری که نعمت‌الله کرد، این بود که به پدرش تلفن زد.

"گفتم: "منم، نعمت." پدرم جواب داد: "کدام نعمت؟" گفتم: "پسرت." ولی باز هم باور نمی‌کرد.

بعد از فرستادن چند سلفی، پدرش سرانجام باور کرد که فرزندش زنده است.

روز اول ماه رمضان که نعمت‌الله به کنر بر می‌گشت، خبر آمدنش همه جا پیچیده بود. برایش مهمانی گرفته‌بودند، ولی نعمت‌الله پیش از پیوستن به خانواده‌اش، کار مهمی داشت. زیارت گورستان برای دعا کردن برای سربازی که به جای او دفن شده‌بود.

از زمان بازگشت، نعمت‌الله و همسرش که به تازگی با او ازدواج کرده، هر روز سر گور سرباز گمنام می‌روند. می‌گویند او حالا برادر آنهاست و در قبال او مسئولند.

چنین مواردی از خطا در تشخیص هویت، منحصر به فرد نیست. بی‌بی‌سی از چند مورد مشابه مطلع شده‌است که سربازان ربوده شده افغان در  بازگشت به خانه دیده‌اند که خانواده‌شان جسد کسی دیگری را که دولت در تابوت دربسته تحویل‌شان داده، به خاک سپرده‌اند. دولت افغانستان از اظهار نظر در  این باره خودداری کرده‌است.

به رغم آسیب‌های  دوران اسارت، نعمت‌الله می‌گوید که باید به جبهه برگردد و به خدمت به کشورش ادامه دهد.

چند دهه جنگ، باعث شده بسیاری از مردم عادی و غیرنظامی احساس درماندگی کنند، و آنها که کمتر از همه قدرت دارند و بیشتر از همه در معرض خطرند، زنان و کودکانند.

برای زنانی که در شهرهای بزرگ زیر کنترل دولت زندگی می‌کنند، زندگی نسبت به دوران حاکمیت طالبان تغییرات چشمگیری کرده‌است. با شکل‌گیری دولتی منتخب، و تامین امنیت نسبی از سوی نیروهای افغان و ائتلاف، دختران بیشتری به مدرسه می‌روند و زنان بیشتری کار می‌کنند.

در حکومت طالبان، دسترسی دختران به تحصیل تقریبا صفر بود.

از آن زمان، سطح سواد برای دختران نوجوان به ۳۷ درصد رسیده، گرچه این هنوز یکی از پایین‌ترین رقم‌ها در دنیاست.

با این همه، برای آنها که در مناطق زیر کنترل طالبان زندگی می‌کنند، آزادی زنان در دسترسی به تحصیل و کار، محدود باقی مانده، و بسیاری بیم دارند که اگر طالبان قدرت بیشتری بگیرد، آزادی‌های‌شان محدودتر هم خواهد شد.

نرگس، آموزگار ۳۰ ساله و مادر شش فرزند، ساکن شمال کابل، می‌گوید: "البته که به ضرر زن‌ها می‌شود."

"دیگر اجازه تحصیل یا کار نخواهند داشت. ما بیشتر از همه ضرر خواهیم  کرد."

طالبان گفته‌اند که حالا دیگر به حقوق زنان احترام می‌گذارند، ولی بسیاری از منتقدان درباره میزان تغییر و تحول طالبان تردید دارند.

نرگس یکی از این منتقدان است.

"من شک دارم که طالبان عوض شده باشند. چون در حالی که از صلح حرف می‌زنند، انفجارها ادامه دارد، و برادران و خواهران مسلمان ما را می‌کشد. این چه تغییری است؟"

نرگس می‌گوید که قدرت گرفتن طالبان و ناآرامی‌های پس از آن، دلیل عقب افتادن او از تحصیل بوده است.

"وقتی طالبان آمدند من کلاس چهارم دبستان بودم. جنگ شروع شد و مدرسه‌ها بسته شدند. دخترها اجازه بیرون رفتن از خانه نداشتند. من ۹ یا ۱۰ سال بیشتر نداشتم که مجبور شدم حجاب بگذارم. در خانه نشستم و از ترس بیرون نمی‌رفتم. به پاکستان مهاجرت کردیم، دیگر از مدرسه خبری نبود. وقتی به خانه برگشتیم فهمیدم که چقدر عقب افتاده‌ام."

نرگس مصمم است که نگذارد کوچکترین دخترش، صلای هشت ساله که اکنون به مدرسه می‌رود، سرنوشتی مشابه خودش داشته باشد.

آنچه صلا تا به حال آموخته، خشونت جنگ است - او شاهد وحشت ناشی از یک بمب‌گذاری انتحاری طالبان بوده‌است.

می‌گوید: "دیدم یک بمب ترکید. دیدم جوان‌ها کشته شدند. خیلی ترسیده بودم. گریه می‌کردم. مادرم مرا بغل کرد، سوار تاکسی شدیم و آمدیم خانه."

با ادامه خشونت بی‌وقفه روزانه در سراسر افغانستان، ظاهرا مذاکرات صلح تنها امید به تغییر است. اما سر میز آوردن آمریکا و طالبان در وهله اول، و بعد گنجاندن دولت افغانستان در مذاکرات، به نظر آسان نمی‌رسد.

دولت افغانستان می‌گوید تنها در صورتی با طالبان دیدار خواهد کرد که همه طرف‌ها با آتش‌بسی یک ماهه موافقت کنند. طالبان در پاسخ گفته‌اند که تنها پس از عقب نشینی کامل نیروهای خارجی از کشور حاضرند با دولت مذاکره کنند.

بنابر این شاید جای تعجب نباشد که غیرنظامیانی مثل نرگس در باره تغییر پایدار در کشور تردید داشته باشند.

می‌گوید: "فکر نمی‌کنم صلح بشود. افغانستان مثل پارچه‌ای شده که هر کسی از یک طرف آن را می‌کشد. مشکل بتوان دوست را از دشمن تشخیص داد."

"چه آمریکایی‌ها حاکم شوند، چه طالبان، چه دولت، خواسته ما فقط صلح است."

در این گزارش بعضی از نام‌ها تغییر داده شده‌اند تا هویت راویان محفوظ بماند

حقوق مولفان:

نویسندگان: اولیا اطرافی و کلر پرس

با همکاری: ابراهیم صافی، ذبیح الله رحیمزی، نجیب پاسون، زحل احد، زمزمه نیازی

تهیه کننده: کلر پرس

عکس‌ها: اولیا اطرافی، کلر پرس، دریک اونس، ایراهیم صافی، اد رم

سردبیر: سارا باکلی

منتشر شده در آبان/عقرب ۱۳۹۸