محمد بن سلمان

محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، می‌خواهد کشور عمیقا محافظه‌کارش را متحول و متجدد کند.

در عین حال، او کسی است که سعودی‌ها را به جنگ یمن کشانده و بعضی از مخالفان سیاست‌های عربستان سعودی را - از فعال حقوق زنان گرفته تا روحانی و وبلاگ‌نویس - به زندان انداخته است. او همان کسی است که به باور بسیاری دستور قتل جمال خاشقجی را صادر کرده است.

در این گزارش می‌خواهیم ببینیم محمد بن سلمان کیست و چطور به مقام ولیعهدی عربستان سعودی رسید؟

شهریور ۱۳۹۲ بود. زیر آفتاب سوزان دریای سرخ به سمت جده می‌‌رفتیم تا سلمان بن عبدالعزیز، ولیعهد پا به سن‌ گذاشته و وزیر دفاع وقت عربستان، را ببینیم. چندین روز برای گرفتن وقت ملاقات منتظر مانده بودیم. به دروازه‌های کاخ که رسیدیم، نگهبانان راه را باز کردند و وارد شدیم.

سال‌ها پیش از آن، زمانی که مردان مسلح به من و بقیه تیم بی‌بی‌سی حمله کردند، سلمان بن عبدالعزیز فرماندار ریاض بود. در آن حمله من شش گلوله خوردم اما زنده ماندم. سایمون کامبرز، فیلم‌بردار ایرلندی‌مان، کشته شد. ظاهرا سلمان بن عبدالعزیز برای ملاقات به بیمارستان آمده بود، من در کما بودم و چیزی یادم نیست.

این روزها  سلمان بن عبدالعزیز پادشاه بیمار و سالخورده عربستان است. همان سال که در جده به ملاقاتش رفتیم هم، حتی موقعی که روی صندلی‌های طلایی کاخ نشسته بودیم، به عصایش تکیه کرده بود. انگلیسی صحبت می‌کرد. صدایش بم و محکم بود. از علاقه‌اش به لندن می‌گفت، و گاه‌گاه لبخند می‌زد.

آن موقع حدود نیم قرن بود که فرماندار ریاض بود. پیش چشمش، پایتخت عربستان سعودی از بیابانی بی‌آب‌وعلف با حدود ۲۰۰ هزار نفر سکنه، به شهری عظیم با بیش از پنج میلیون نفرجمعیت بدل شده بود.

تمام مدتی که ما صحبت می‌کردیم، کسی پشت سر من، انتهای اتاق نشسته بود و بی‌صدا یادداشت برمی‌داشت. تصورم این بود که منشی مخصوص ولیعهد است، یا مقامی اداری در کابینه. قدبلند و درشت هیکل بود، با ریش کوتاه مرتب‌ و ردای سفید سنتی برتن.

گفتگو با ولیعهد که تمام شد، سراغش رفتم. دست دادم و خودم را معرفی کردم. گفت: "من محمد بن سلمان، وکیل هستم. شما داشتید با پدرم سلمان بن عبدالعزیز صحبت می‌کردید."

در آن بعدازظهر داغ جده، به فکرم هم خطور نمی‌کرد که چند سال بعد این مرد ۲۸ ساله و نسبتا ناشناس، به یکی از قدرتمندترین و بحث برانگیزتریننت رهبران تاریخ دنیای عرب بدل شود.

واقعیت آن است که عربستان سعودی سرزمینی عمیقا سنتی و قبیله‌ای است. هرگز جذابیت و حال‌وهوای شهرهای شلوغ دنیای عرب - مثل قاهره یا بغداد - را نداشته‌است. با این حال، آنچه بن سلمان می‌گفت، دقیقا همان چیزی بود که رئیس‌جمهور جدید ایالات متحده می‌خواست بشنود.

رابطه دونالد ترامپ و محمد بن سلمان از همان آغاز دوران ولیعهدی‌اش نزدیک بود. اولین سفر خارجی ترامپ در قامت رئیس‌جمهور آمریکا به ریاض بود. ضمن اینکه دامادش، جرد کوشنر، رابطه کاری نزدیکی با بن سلمان برقرار کرد.

بن سلمان می‌گوید به دنبال "اسلام معتدل" است. از همین رو نه فقط به کنسرت‌ها که به مسیحی‌های قبطی هم برای مراسم مذهبی‌شان مجوز داده شد.

این تغییرات باعث شده محبوبیت بن سلمان در داخل عربستان بالا برود، به خصوص بین اکثریت جوان کشور که از زندگی زیر سایه حکمرانانی که همه جای پدربزرگ‌شان هستند، خسته شده‌اند. بن سلمان اما ۳۴ سال بیشتر ندارد. او تنها کسی است که سعودی‌های جوان احساس می‌کنند حرف‌شان را می‌فهمد.

یک تاجر اهل یکی از کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌گوید: "بن سلمان عاشق فست فود است. هات داگ می‌خورد و کوکاکولای رژیمی می‌نوشد." بعضی‌ها می‌گویند در نوجوانی خوره بازی کامپیوتری Call of Duty بوده و به طور کلی به فن‌آوری علاقمند است.

نوامبر ۲۰۱۸، در یک نشست سرمایه‌گذاری در ریاض. زنان جوان سعودی به سوی دورش جمع می‌شدند تا با ولیعهد سلفی بگیرند. او هم دست رد به سینه کسی نمی‌زد. با آن هیکل تنومند و صورت جدی، جلوی دوربین لبخند می‌زد.

مالک دهلان، استاد حقوق بین‌الملل در دانشگاه کویین مری لندن، می‌گوید "عربستان سعودی مدت‌ها در انتظار چنین رهبری بوده است." او معتقد است "بعد از پدر بزرگش، ملک عبدالعزیز، کسی به اندازه بن سلمان کاریزماتیک نبوده است."

سر ویلیام پتی، که از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۹ سفیر بریتانیا در عربستان بود، می‌گوید: "برداشت من این است که بیشتر سعودی‌ها، به ویژه جوان‌ها، از ولیعهد و راهی که در پیش گرفته حمایت می‌کنند." او درباره تمرکز قدرت در دستان محمد بن سلمان می‌گوید: "سعودی‌ها به صورت سنتی شاهد تقسیم قدرت بیشتری بوده‌اند اما درک می‌کنند که ایجاد تغییرات بزرگ نیاز به تصمیم گیری قاطع دارد."

یک دیپلمات سابق بریتانیایی که چندین بار بن سلمان را دیده - اما مثل اغلب کسانی که برای این گزارش سراغ‌شان رفتم، خواسته نامش را نبرم - می‌گوید: "بن سلمان اعتقاد عجیبی به خودش دارد. مثل تابش خورشیدی می‌ماند. ناگهان منفجر می‌شود و انرژی و افکارش را بیرون می‌ریزد. گاهی بیش‌ازحد به خودش مطمئن است و یک گرایش ناشیگری هم دارد."

اما او یک گرایش دیگر هم هست که به مراتب شرورانه‌تر است.

محمد بن سلمان زاده نهم شهریور ۱۳۶۴ است. او هم مثل حدود پنج هزار شاهزاده ارشد سعودی، در محیطی سراسر رفاه و امکانات رشد کرده‌است- با خدمت‌کار و آشپز و راننده و گماشتگان دیگر.

یکی از آموزگاران دوران کودکی محمد بن سلمان (اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی) رشید سکای است. آقای سکای که این روزها برای بی‌بی‌سی کار می‌کند، به خاطر دارد که هر روز راننده‌ای به خانه‌اش آمد و او را به کاخ می‌برد.

می‌گوید: "از دروازه‌ها و نگهبان‌ها که رد می‌شدیم، می‌رسیدیم به ردیف ویلاهایی که دهان آدم از دیدن‌شان باز می‌ماند. بعد پارکینگی بود پر از ماشین‌های لوکس آنچنانی."

بعضی‌ها می‌گویند بن سلمان کودک درس‌خوانی بوده و از درس‌ها جزوه برمی‌داشته است. اما سکای می‌گوید او بیشتر دوست داشت با نگهبان‌های کاخ وقت بگذراند تا درس بخواند.

می‌گوید: "انگار اجازه داشت هر کار می‌خواهد بکند."

بزرگ‌تر که شد، پدرش پیشنهاد کرد مثل ده‌ها شاهزاده سعودی دیگر به آمریکا یا بریتانیا برود و درس بخواند. اما بن سلمان قبول نکرد. در عوض به دانشگاه ملک سعود رفت و لیسانس حقوق گرفت. بعضی ناظران معتقدند این تصمیم هم به نفعش بوده هم به ضررش.

در چشم بسیاری از مردم عربستان - که احساسات وطن‌پرستانه تندی دارند - این‌که بن سلمان همان‌جا بزرگ شده و درس‌ خوانده نکته مثبتی است. او را "پسر سرزمین" (یا "ابن الارض") می‌دانند. با او احساس آشنایی و نزدیکی می‌کنند. اما نکته منفی ماندن در عربستان این است که بن سلمان تا مدت‌ها زبان انگلیسی را خوب بلد نبود. ضمن اینکه هنوز هم ذهنیت غربی را آن‌طور که بسیاری شاهزاده‌های سعودی می‌شناسند نمی‌شناسد.

با این همه، بن سلمان در سرزمینی که چند همسری بودن مردان امری عادی است، یک بار بیشتر ازدواج نکرده است. همسرش شاهزاده سارا بنت مشور بن عبدالعزیز است - که از او دو پسر و دو دختر دارد. بن سلمان در حفظ حریم خصوصی خانواده‌اش بسیار سخت‌گیر است.

اما چه شد که او - به عنوان یکی از هزاران عضو خاندان سلطنتی عربستان - به ولیعهد قدرتمند امروز بدل شد؟

پاسخ ترکیبی است از بازی عجیب قدرت، حمایت پدر، و البته اراده و شخصیت استوار.

وقتی بن سلمان از دانشگاه فارغ‌التحصیل شد، پدرش تصمیم گرفت سمتی مهم به او بدهد. آن زمان ۲۳ ساله بود. مدتی در دفتر پدرش - که فرماندار ریاض بود - کارآموزی می‌کرد. از نزدیک می‌دید که پدرش چطور افراد را به مصالحه می‌کشاند و حل اختلاف می‌کند. به بیان دیگر،‌ سیاست‌ورزی سعودی را آموخت.

سال ۲۰۱۳، در حالی که ۲۷ سال بیشتر نداشت،  رئیس بیت ولیعهد وقت شد. منصبی که عملا دروازه قدرت و نفوذ بود. یک سال بعد وزیر کابینه شد.

اما سال ۲۰۱۵ بود که موقعیت سیاسی بن سلمان را به مرحله دیگری برد.

ژانویه ۲۰۱۵ که ملک عبدالله درگذشت، برادر ناتنی‌اش سلمان - از شاخه قدرتمند سدیری‌ها - به پادشاهی رسید. ملک سلمان وقتی بر تخت نشست نزدیک ۸۰ سال داشت. به عنوان پادشاه عربستان سعودی می‌توانست هر کس را به هر مقامی می‌خواهد منصوب کند. بلافاصله پسر محبوبش، محمد را به وزارت دفاع و دبیرکلی دربار گماشت.

عربستان در مرز جنوبی‌اش با بحرانی جدی روبرو بود. حوثی‌ها از شمال به سمت صنعا، پایتخت یمن،‌ سرازیر شده بودند و رئیس‌جمهور و دولتش را ساقط کرده بودند و تقریبا تمام بخش غربی کشور را - که جمعیت بیشتری دارد - به دست گرفته بودند.

ارتباط مذهبی و ایدئولوژیک حوثی‌ها با ایران، سعودی‌ها را نگران می‌کرد. مارس ۲۰۱۵، محمد بن سلمان بدون مشورت با شاهزاده‌های متنفذ دیگر و بی آنکه به متحدان عربستان هشدار کافی بدهد، ائتلافی از ۱۰ کشور را برای حمله هوایی به حوثی‌ها بسیج کرد.

هدف اعلام شده عملیات بازگرداندن دولتی بود که سازمان ملل متحد در یمن به رسمیت می‌شناخت. اما هدف ناگفته ضرب‌شست نشان دادن به ایران بود. گویی بن سلمان می‌خواست بگوید اجازه نمی‌دهد یک گروه مسلح مورد حمایت ایران در مرز جنوبی‌اش به قدرت برسد.

حمله به حوثی‌ها قرار بود سریع و کوبنده باشد. فرض طراحان حمله این بود که راندن نیروهای نامنظم مسلح به تسلیحات دوران شوروی آسان است. اما یمن باتلاقی شد که همچنان جان و سرمایه سعودی‌ را می‌گیرد و البته سرزمینی را به ویرانی کشانده‌ است.

ائتلاف سعودی عملا کاری از پیش نبرده‌است. اما پنج سال جنگ یمن را نابود کرده‌است. هزاران نفر کشته شده‌اند. سوءتغذیه، وبا و دیگر بیماری‌های خطرناک شایع‌ شده‌اند، حدود ۲۰ میلیون نفر،‌ یعنی دو-سوم جمعیت کشور، محتاج کمک خارجی‌اند.

در آغاز جنگ بن سلمان در عربستان بسیار محبوب شد. او به‌هیچ‌وجه تجربه نظامی نداشت، اما تلویزیون سعودی از او به عنوان "ولیعهد جنگاور" نام می‌برد، دولت‌مردی که برای منافع کشورش بی‌درنگ وارد کارزار شده ‌است.

کشورهای غربی هم در آغاز از این عملیات حمایت می‌کردند. آمریکا اطلاعات در اختیار عربستان می‌گذاشت و به سوخت‌رسانی هواپیماها کمک می‌کرد. بریتانیا کمک فنی و لجستیکی می‌کرد و به سعودی‌ها برای استفاده از تسلیحاتی که از BAE Systems می‌خریدند مشاوره می‌داد. دو اسکادران نیروی هوایی بریتانیا در مرکز عملیات هوایی نیروهای ائتلاف در ریاض مستقر شده بودند که بر روند انتخاب هدف نظارت کنند. البته وزارت دفاع بریتانیا اصرار دارد که هرگز در انتخاب هدف دخالت نداشته‌است.

نکته اینجاست که نیروی هوایی عربستان سعودی در انتخاب هدف مکررا خطا کرده‌است.

جنگنده‌های نیروهای ائتلاف علاوه بر اهداف نظامی، مناطق مسکونی و بیمارستان و حتی مراسم عزاداری و سرویس مدرسه را بمباران کرده‌اند. برآورد کارشناسان سازمان ملل متحد این است که بیشتر تلفات غیرنظامی جنگ یمن نتیجه حملات هوایی نیروهای تحت رهبری عربستان بوده است. سعودی‌ها متهم‌اند که در مناطق غیرنظامی از بمب خوشه‌ای استفاده کرده‌اند.

حوثی‌ها هم متهم‌اند که جنایات جنگی مرتکب شده‌اند: از مین‌گذاری بی‌رویه و به جنگ فرستادن کودکان گرفته تا پرتاب خمپاره به خانه‌های مسکونی و مسدود کردن کمک‌های بشردوستانه. به ادعای سعودی‌ها، حوثی‌ها از آغاز جنگ تا سپتامبر ۲۰۱۹، بیش از ۲۶۰ موشک بالستیک و ۵۰ پهپاد حامل مواد منفجره به عربستان پرتاب کرده بودند. که البته این اعداد و ارقام در برابر حملات هوایی ائتلاف تحت رهبری عربستان هیچ است.

در ماه‌های اخیر با تلاش‌ گروه‌های حقوق بشری مثل عفو بین‌الملل، کشورهای غربی به مرور علیه جنگ یمن و شمار قربانیان آن موضع گرفته‌اند.

پنج سال پس از آغاز جنگ، شرایط یمن به بدترین بحران انسانی جهان بدل شده‌است.

بیستم ژوئن ۲۰۱۷، پشت دروازه طلایی بسته کاخ سلطنتی در مکه، دیداری رخ داد که بی‌اغراق تاریخ عربستان سعودی را عوض کرد. ملک سلمان ولیعهد وقت - محمد بن نایف - را فراخواند و به او دستور داد به نفع پسرعموی جوانش - محمد بن سلمان - از ولیعهدی کنار بکشد.

محمد بن نایف سال‌ها در مقام‌های حساس کار کرده و کفایت خود را ثابت کرده بود. او کسی بود که ابتدا به عنوان رئیس دستگاه ضد تروریسم و بعد به عنوان وزیر کشور عربستان، مبارزه با القاعده را هدایت کرده بود. آمریکایی‌ها هم به او علاقمند بودند و اعتماد داشتند. بن نایف چهره پرسروصدایی نبود، اما برای سلطنت گزینه مطمئنی بود.

اما ملک سلمان تصمیمش را گرفته بود: می‌خواست پسر موردعلاقه‌اش جانشینش باشد.

در عربستان سعودی پادشاه حاکم مطلق است. نه بحثی پیش آمد نه کسی مقاومتی کرد. بن سلمان ولیعهد شد و محمد بن نایف به تمامی از صحنه سیاست عربستان محو شد.

آنچه بن سلمان و پدرش کردند بی‌شباهت به کودتا در دربار نبود - اما بی‌سروصدا و بدون خون‌ریزی. بن سلمان عزم داشت عربستان را دگرگون کند. می‌دانست باید پایه‌های قدرتش را محکم کند. و بی‌درنگ  دست‌به‌کار شد.

شب چهارم نوامبر ۲۰۱۷، حدود دویست شاهزاده متنفذ و چهره‌های شاخص اقتصاد و سیاست سعودی دستگیر شدند. نه اتهامی در کار بود نه سلول زندانی. همه را به اتاق‌های هتل لوکس ریتز-کارلتون ریاض بردند. بعضی‌ها تا چند ماه در همان هتل حبس بودند.

مقام‌های سعودی می‌گفتند هدف از این اقدام مبارزه با فساد بوده‌است. از "مهمان‌"های هتل میلیاردها ریال سعودی گرفتند و آزادشان کردند. می‌گفتند این پول‌ها از راه درست به دست نیامده‌است. اما منتقدان بن سلمان معتقدند ماجرا ربطی به فساد نداشته و هدف صرفا خنثی کردن کسانی بوده که احتمال داشته بتوانند برای ولیعهد جوان دردسر بسازند.

بن سلمان از همان زمان برای محدود کردن نفوذ شاهزاده‌های ارشد سعودی که از شاخه دیگر نوادگان ملک عبدالعزیز بودند نیز برنامه داشت. در حال حاضر هر سه نهاد دربرگیرنده نیروهای دفاعی و امنیتی عربستان سعودی تحت امر او هستند: هم گارد ملی، هم وزارت کشور و هم ارتش. به نظر می‌رسد هیچ قدرتی در عربستان جلودارش نیست.

اما ماجرای ریتز-کارلتون کسانی را در عربستان کسب‌وکار دارند ترساند. سرمایه‌گذاران خارجی را تکان داد. از کجا می‌شد فهمید کدام دادوستد و با چه کسی امن است؟ از کجا می‌شد فهمید نفر بعدی که دستگیر می‌شود کیست؟

اما دستگیری‌ها به مذاق بسیاری از شهروندان عادی عربستان خوش آمد. درست است که عربستان بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت دنیاست، اما بسیاری از مردمش در فقر زندگی می‌کنند، به ویژه در جنوب شبه‌جزیره. از نگاه این مردم، کسی که با شاهزادگان و بازرگانان قدرتمند برخورد کرده بود جای تشویق داشت و بن سلمان محبوب‌تر از همیشه شد.

یکی دیگر از علل محبوبیت داخلی بن سلمان تلاش او برای دگرگونی اقتصاد عربستان و کم کردن وابستگی به نفت است. بن سلمان می‌خواهد عربستان را به یک قطب سرمایه‌گذاری بدل کند و به این ترتیب برای میلیون‌ها سعودی جوان که بیکارند یا کار تمام‌وقت مناسب ندارند، شغل ایجاد کند.

برنامه‌ای که به "چشم‌انداز ۲۰۳۰" معروف شده، بی‌تردید بلندپروازانه است. بر مبنای این طرح، عربستان سعودی در آینده‌ای نه چندان دور به مرکزی بدل می‌شود که اروپا و آسیا و آفریقا را به هم وصل می‌کند.

یکی از بخش‌های این طرح بودجه‌ای ۶۴ میلیارد دلاری برای توسعه صنعت سرگرمی و ایجاد یک میلیون شغل جدید در بخش گردش‌گری داخلی است.

اما حتی اینجا هم شبح سیاه قتل خاشقجی سایه انداخته‌است. بعضی سرمایه‌گذاری‌های خارجی - نه همه - حجم کارشان را کم کرده‌اند یا به کلی از حمایت برنامه‌های بن سلمان دست کشیده‌اند. طبعا بسیاری ترجیح می‌دهند نام‌شان کنار کسی که همچنان مظنون به دست داشتن در یک قتل است نیاید.

با این همه اجرای طرح چشم‌انداز ۲۰۳۰ متوقف نشده‌است.

یکی از خارق‌العاده‌ترین بخش‌های این طرح پروژه‌ای است به نام نئوم (NEOM) که مخفف "نئو-مستقبل" است، به معنای آینده جدید.

هدف پروژه ساخت یک ابرشهر قرن بیست و یکمی است، جایی در کنج شمال غربی عربستان که آبهای گرم دریای سرخ به سواحل عربستان، مصر، اردن و اسرائیل می‌رسد.

در این مکان امروز جز ماسه و صخره‌های سیاه و صحرای داغ چیزی نیست. جایی که در دوران جنگ جهانی اول توماس ادوارد لورنس (لورنس عربستان) و لشکر اعراب به جنگ ارتش عثمانی رفتند. قرار است اینجا شهری فرامرزی ساخته شود به وسعت ۲۶ هزار کیلومتر مربع و با بودجه ۵۰۰ میلیارد دلار.

نئوم قرار است شهر پهپاد و ماشین بی‌راننده و روبات‌های خدمتکار و هوش مصنوعی و گلخانه‌های خورشیدی و بیوتکنولوژی و "اینترنت اشیاء" باشد.

طبق برنامه قرار است ابرشهر جدید تا سال ۲۰۲۵ تکمیل شود. اما بعضی اقتصاددانان این زمان‌بندی را واقع‌بینانه نمی‌دانند.

یک کارشناس به من می‌گفت: "نئوم خیال‌پردازی است. صرفا نشان‌گر فاصله بلندپروازی و واقعیت است، نشان‌گر نگاه بن سلمان به دنیا است."

اما بن سلمان ظاهرا آن‌قدر به موفقیت این طرح مطمئن است که می‌گویند معتقد است نئوم روزی رقیب پالو آلتو در کالیفرنیا می‌شود - شهری که خانه بسیاری غول‌های فن‌آوری است.

اما واقعیت آن است که عربستان سعودی در حوزه ساخت شهرهای جدید کارنامه درخشانی ندارد.

به قول یک اقتصاددان عرب، "شهر اقتصادی ملک عبدالله را نگاه کنید. قرار بود تا سال ۲۰۲۰ دو میلیون نفر جمعیت داشته باشد، اما در حال حاضر هشت هزار  نفر بیشتر در آن زندگی نمی‌کنند. در نتیجه، احتمالا رویای جدید هم محقق نخواهد شد."

نئوم احتمالا ساخته می‌شود، اما نه با سرعتی که در برنامه آمده است. ادعای بزرگی است که عقب‌نشینی از آن آسان نیست. اما آیا آن حجم سرمایه‌گذاری خارجی که برای اجرای طرح لازم است جذب می‌شود؟ و آیا آن انبوه شغل‌های جدید که در برنامه آمده ایجاد خواهد شد؟ بسیار بعید می‌نماید.

سپتامبر ۲۰۱۸، بوریس جانسون سه روز به عربستان سعودی رفت. تمام هزینه‌های سفر - حدود ۱۸۰۰۰ دلار - با میزبان بود. وزیر امور خارجه وقت بریتانیا خبر نداشت که دو هفته بعد از سفرش جمال خاشقجی به قتل می‌رسد.

آن زمان هنوز خبر دستگیری مخالفان حکومت سعودی پخش نشده بود. بن سلمان بین سران کشورهای غربی محبوب بود. چند هفته بعد، چنین سفری غیرممکن می‌نمود.

تابستان ۲۰۱۸، اگر از سیاست‌مداران غربی درباره بن سلمان می‌پرسیدید، می‌گفتند مصلحی دوراندیش است که آمده تا جامعه عربستان را دگرگون کند. این روزها اما بسیاری در غرب از ولیعهد سعودی دوری می‌کنند - دست‌کم در ظاهر.

یک ناظر مسائل کشورهای حاشیه خلیج فارس - که مثل بیشتر کسانی که سراغ‌شان رفتم می‌خواست ناشناس بماند - می‌گفت: "قتل خاشقجی عربستان سعودی را به عضویت باشگاه آدم‌کشان درآورد. گویی بن سلمان را کنار قذافی و صدام و اسد گذاشت. عربستان پیش از این هرگز در این دسته نبود."

با این حال، دادوستد با عربستان سعودی بی‌سروصدا ادامه دارد. اقتصاد عربستان بزرگ‌تر و سودآورتر از آن است که غربی‌ها از آن بگذرند.

پرزیدنت ترامپ همچنان حامی سرسخت حکومت سعودی است. کنگره آمریکا تلاش کرده جلوی قراردادهای چند میلیارد دلاری فروش اسلحه به عربستان را بگیرد. اما ترامپ رای کنگره را - بر مبنای منافع اقتصادی و استراتژیک - رد کرده‌است.

عربستان بازار عظیمی است. و برخی دولت‌ها معتقدند به عنوان سدی در برابر توسعه‌طلبی جمهوری اسلامی ایران اهمیتی استراتژیک دارد. از همین رو می‌شود تصور کرد که غربی‌ها از نقد یا برخورد تند با سعودی‌ها بپرهیزند. اما همین حد نارضایتی غربی‌ها از نقض حقوق بشر در عربستان نیز حاکمان ریاض را حساس کرده‌است.

آنها در تلاش‌اند وضع را عوض کنند. یک نمونه از این تلاش‌ها سفیر جدید عربستان در آمریکا است: ریما بنت بندر آل سعود، اولین سفیر زن سعودی، زنی که سال‌ها در آمریکا زندگی و کار کرده. او از این پس چهره دیپلماسی سعودی در واشنگتن خواهد بود، جایی که این روزها برخی نمایندگان کنگره علنا و با جدیت اعتبار رابطه آمریکا و عربستان را زیر سوال می‌برند.

در عین حال سعودی‌ها به دنبال گسترش روابط با شرکای استراتژیک دیگر هم هستند - کشورهایی چون چین، روسیه و پاکستان که هیچ‌ کدام کاری با کارنامه حقوق بشری عربستان ندارند.

در یک سال گذشته، چندین بیانیه و اتهام بسیار جدی علیه حکم‌رانان سعودی طرح شده است، از جمله از سوی مقام‌های اطلاعاتی آمریکا و اگنس کالامارد، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد. جان کلام این منتقدان این است که مظنون اصلی صدور فرمان قتل خاشقجی شخص محمد بن سلمان است. خانم کالامارد تأکید دارد که ولیعهد عربستان بالاخره باید در قبال این قتل پاسخگو باشد.

اما ستاره اقبال بن سلمان در کشور خودش همچنان درخشان است. به قول یکی از ناظران مسائل عربستان، "با هر جوان ۱۶ تا ۲۵ ساله‌ای حرف بزنی، می‌گوید بن سلمان قهرمان است. چون از تغییرات فرهنگی-اجتماعی خوشنودند، از اینکه می‌بینند نفوذ بنیادگرایان مذهبی را کم کرده‌است."

نشانی از اینکه عربستان سعودی در دوران بن سلمان به سوی دموکراسی برود نیست. پاسخ هر پرسش از عملکرد خاندان سلطنتی زندان است - نقد که دیگر جای خود را دارد.

سال‌هاست که ملک سلمان بی‌چون‌وچرا از پسرش حمایت کرده‌است. به نظر نمی‌رسد چیزی یا کسی موقعیت محمد بن سلمان را تهدید کند. برداشت حلقه نزدیکان او این است که غوغایی که بر سر قتل جمال خاشقجی راه افتاده به مرور فروکش خواهد کرد. و احتمالا برداشت‌شان درست است.

حقوق مولفان

نویسنده: فرانک گاردنر

عکس‌ها: Alamy, Getty Images, Reuters, Shutterstock

گرافیک: سنا جاسمی

سردبیر: فینول رورر