کاوه اميدوار

سازمان ملل به ايران توصيه کرده بود در صورت نشان دادن نرمش در قبال پناهجويان افغانستان می تواند از کمک های مالی بيشتری برای اسکان و نگهداری مهاجران بهره مند شود

اين توافق که در نشست اخير کميسيون سه جانبه ايران، افغانستان و کميساريای عالی پناهندگان سازمان ملل به دست آمده، به مهاجران افغانی دارای کارت اقامت در ايران امکان می دهد سال آينده نيز در اين کشور بمانند.

تمديد اقامت مهاجران افغان بعد از برنامه گسترده ای صورت می گيرد که ايران پس از سرنگونی حکومت طالبان برای بازگشت مهاجران به اجرا گذاشت و سعی کرد در مدت کوتاهی سايه سنگين آوارگان افغان را از سرش بردارد.

ايران با ايجاد محدوديت هايی نظير سختگيری با شاغلين افغان و دريافت شهريه از دانش آموزان افغان در سال جاری نشان داد که ديگر حاضر نيست فرصت های شغلی و تحصيلی در اختيار پناهندگان افغانستان بگذارد.

دولت جمهوری اسلامی برای دانش آموزان مقاطع ابتدايی ۷۰ هزار تومان و برای دانش آموزان دبيرستانی ۱۱۰ هزارتومان شهريه تعيين کرد تا فشار پرداخت شهريه، زمينه بازگشت خانواده های مهاجر را فراهم کند.

گفته می شود همزمان با تمديد مهلت اقامت افغان های مهاجر، توافق هايی برای تحصيل رايگان دانش آموزان افغان نيز فراهم شده است، اما وزارت آموزش و پرورش ايران واکنشی به اين تصميم نشان نداده است.

تنگناهای اقتصادی افغانستان

مقامات سازمان ملل که بر روند بازگشت مهاجران نظارت دارند، با توجه به مشکلات پيش روی مهاجران در راه بازگشت، ناخرسندی خود را از وضع موجود اعلام کرده بودند.

اين سازمان به ايران توصيه کرده بود در صورت نشان دادن نرمش در قبال پناهجويان افغانستان می تواند از کمک های مالی بيشتری برای اسکان و نگهداری مهاجران بهره مند شود.

به نظر می رسد اين تلاش ها به تنگناهای اقتصادی دولت مرکزی افغانستان بر می گردد که با ورود حجم گسترده ای از نيروی کار با چالش های تازه ای رو به رو شده است.

گفته می شود اکثر مهاجران افغانی برای داشتن رفاه بيشتر، ايران را به مقصد کابل و چند شهر بزرگ ترک می کنند، اما به نظر می رسد زير ساخت های موجود برای ساکنان فعلی اين شهرها کافی نيست، چه برسد به تامين نيازهای اين گروه بزرگ بازگشته به وطن.

تشکيل دولت مرکزی در افغانستان و قطع کمک های جهانی برای تامين نيازهای اوليه مهاجران از جمله دلايل ايران برای بازگشت سريع مهاجرين به حساب می آيد، اما به عقيده کارشناسان تشکيل دولت و تمرکز قدرت به تنهايی کافی نيست و افغانستان هنوز آمادگی جذب يکباره و سريع پناهندگان را ندارد.

اين کارشناسان با اشاره به برگشت دوباره و غيرقانونی گروهی از مهاجران تاکيد می کنند که بعد از دو دهه جنگ و خونريزی، تمامی زير بناهای اقتصادی افغانستان از هم پاشيده و کشاورزی و دامداری اين کشور از بين رفته است، بنابر اين ايران بايد بردباری بيشتری از خود نشان دهد.

برای همين لازم است فرصت بيشتری در اختيار مقامات افغان قرار گيرد تا بتوانند با جلب سرمايه ها و بازسازی بخشی از زيربناهای اقتصادی، زمينه جذب اين نيروی بزرگ را فراهم کند.

بروز مشکلات روحی، نبود فضای کسب و کار در ميان مهاجران بازگشته به افغانستان و ورود مجدد و غيرقانونی آنها به ايران می تواند عمده ترين دليل تلاش افغانستان و سازمان ملل برای متقاعد کردن ايران به تمديد اقامت افغان های مهاجر در ايران باشد.

نيروی کار ارزان

البته اين واقعيت را هم نمی توان ناديده گرفت که افغان های مهاجر بخشی از نيروی کار فعال ايران را تشکيل می دهند و پيدا کردن جايگزينی ارزان ومناسب، حتی برای ايران که با سيلی از بيکاران روبه روست، آسان نيست.

روند مهاجرت در سال جاری بيش از ۴۵۰ هزار پناهنده به افغانستان بازگشت داده شده اند، اما هنوز حدود يک ميليون نفر در ايران زندگی می کنند

مهاجران افغان در بخش های ساختمانی، کشاورزی و خدمات ايران فعالند و ممکن است تمديد اقامت آنها بی ارتباط با اين مسئله نباشد که کارفرمايان ايرانی مايل نيستند نيروی کار بومی را که هم دستمزد بيشتری طلب می کند و هم بايد تحت پوشش بيمه تامين اجتماعی قرار گيرد، استخدام کنند.

در دو دهه گذشته شمار کمی از مهاجران افغان مجوز کار در ايران دريافت کرده اند، ولی اکثر آنها شاغل بودند، هر چند کار آنها در رديف کارهای غيرمجاز قرار داشت.

هشدارهای پی درپی مقامات ايرانی، منع به کارگيری کارگران افغانی فاقد مجوز و تعيين جريمه های سنگين تاثير چندانی در اشتغال آنها نداشته و نتوانسته است نظر کارفرمايان ايرانی را در استفاده از اين نيروی کار ارزان تغيير دهد.

حضور مهاجران افغانی در فعاليت های بخش خصوصی به خصوص در شهرهای بزرگ چشمگير است.

بخش دولتی ايران نيز در استفاده از نيروی کار مهاجران سختگيری به خرج نمی دهد و از آنها در پروژه های مختلف ساختمانی، راهسازی و نيرو استفاده می کند و شهرداری تهران نيز برای جمع آوری بخشی از زباله پايتخت، به نيروی مهاجران بخصوص متکی است.

کارشناسان مسئول نبودن کارفرما در هنگام بروز حادثه يا اخراج کارگر خارجی را از جمله دلايل به کار گرفتن اين نيروها می دانند.

نگران آينده

از سال ۱۳۸۱ و با تشکيل دولت مرکزی در افغانستان، ايران برنامه انتقال مهاجران را در دستور کار قرار داده و در فاصله کوتاهی حدود يک و نيم ميليون نفر از آنها را برگردانده است.

بر اساس آمار وزارت کشور ايران در سال جاری بيش از ۴۵۰ هزار پناهنده به افغانستان بازگشت داده شده اند، اما هنوز حدود يک ميليون نفر در ايران زندگی می کنند.

بسياری پناهندگان به خصوص آنها که بيشتر از دو دهه در ايران زندگی کرده اند، رغبت چندانی برای بازگشت از خود نشان نمی دهند و حاضر نيستند زندگی سخت در ايران را با آينده ای مبهم عوض کنند.

اين گروه از مهاجران می گويند که افغانستان وطن شان است، اما هنوز کشورشان امنيت، شغل و امکانات رفاهی لازم ندارد و بهتر است ايران خاطره دو دهه تحمل و همکاری با همسايگان را ضايع نکند.

اين مهلت يک ساله شايد بتواند تا حدودی از نگرانی های پناهندگان برای بازگشت بکاهد اما آيا اين مدت برای دولت حامد کرزای که مشکلات فراوانی پيش رو دارد، کافی است و می تواند خود را برای رويارويی با مشکلات ناشی از برگشت مهاجران آماده کند؟