کاوه اميدوار

دستکاری ژنتيکی در برنج باعث مقاومت بيشتر آن در برابر آفات و افزايش محصول می شود

سازمان محيط زيست نسبت به توليد و مصرف اين برنج هشدار داده و خواستار توقف توليد اين محصول شده و در حاليکه وزارت جهاد کشاورزی از توليد آن دفاع کرده، وزارت بهداشت و درمان، به عنوان متولی اصلی تشخيص سلامت غذايی در ايران، در اين زمينه سکوت کرده و واکنشی نشان نداده است.

برنج تراريخته (دستکاری ژنتيکی شده) از سمپاشی بی نياز است، مقاومت بيشتری در برابر بيماری ها دارد و محصول بيشتری می دهد.

توليد اين برنج، که به گفته مسئولان اولين بار در ايران توليد شده، با مخالفت سازمان محيط زيست مواجه شده و معصومه ابتکار، معاون رييس جمهوری و رييس اين سازمان، گفته است: توليد اين برنج بايد هر چه سريعتر متوقف شود.

برای توليد گياهان تراريخته و به خصوص توليد برنج تراريخته نيازی به مجوز سازمان محيط زيست نداريم معاون وزارت جهاد کشاورزی

در مقابل، وزارت جهاد کشاورزی، که اين طرح را در مرکز تحقيقات برنج ايران در شهر رشت اجرا کرده، نسبت به ايمنی اين محصول به مردم اطمينان داده و اعلام کرده است امور مربوط به ايمنی زيست محيطی مواد ناشی از غذاهای زيست فن آوری ( بيوتکنولوژی) به عهده موسسه تحقيقات زيست فن آوری جهاد کشاورزی است.

وزارت جهاد کشاورزی معتقد است فرآورده های ژنتيکی تنها در ايران توليد نمی شود و در سال های گذشته نيز بدون اطلاع عمومی، محصولات اصلاح شده ژنتيکی وارد کشور شده و مردم آن را مصرف کرده اند.

علی آهون منش، معاون وزير جهاد و کشاورزی، می گويد "برای توليد گياهان تراريخته و به خصوص توليد برنج تراريخته نيازی به مجوز سازمان محيط زيست نداريم."

مسئولان وزارت جهاد کشاورزی می گويند تعيين سلامتی يک غذا بر عهده سازمان حفاظت محيط زيست نيست و اين سازمان اجازه ندارد در مورد زيانبار بودن چنين موادی نظر دهد.

نياز سالانه ايران به برنج حدود دو ميليون ۶۰۰ هزار تن برآورد می شود که حدود دو ميليون و ۲۰۰ هزار تن آن در داخل توليد می شود.

دولت در نظر دارد با اصلاح ژنتيکی اين محصول، علاوه بر مبارزه با آفات گياهی، توليد برنج را به حدی افزايش دهد که نيازهای داخلی را برطرف کند.

سند ملی زيست فن آوری

با توليد اولين گونه های محصولات ژنتيکی در ايران، يک بحث اخلاقی تازه در حال شکل گيری است که سال ها در جهان سابقه دارد.

در بسياری از کشورهای جهان فروش اين محصولات غيرقانونی است اما در برخی کشورها توليد و عرضه اين محصولات آزاد است.

رضا منصوری، معاون پژوهشی وزارت علوم، تحقيقات و فن آوری در اين باره گفته است "دستگاه های قضايی، حقوقی و تحقيقاتی ما در اين بخش بسيار ضعيف است."

گستردگی مباحث اخلاقی و اجتماعی زيست فن آوری، توليد محصولات مختلف و تازگی آن در ايران، کمبود متخصص در اين زمينه را آشکار کرده است.

ابتکار: توليد اين برنج بايد هرچه سريعتر متوقف شود

به نظر می رسد علاوه بر موسساتی که بر سلامت غذا در ايران نظارت می کنند، بخش مذهبی ايران با مسئله تازه ای مواجه شده که تجربه ای در اين زمينه ندارد به خصوص اين که زيست فن آوری به عنوان يکی از اولويت ها و برنامه های آينده پژوهشی در ايران انتخاب شده است.

هيات دولت در اوايل امسال سند ملی زيست فن آوری (بيوتکنولوژی) را تصويب کرد که با تلاش يک گروه ۲۰۰ نفره از متخصصان و کارشناسان در مدت دو سال تهيه شده بود.

در مقدمه سند ملی زيست فن آوری، که ايران سبز نام گذاری شده، آمده است "بيش از ۶۰۰ طرح پژوهشی در زمينه زيست فن آوری در بخش های مختلف کشاورزی، علوم پايه، پزشکی، صنعت و محيط زيست انجام شده است اما به دليل ناچيز بودن اعتبارات، نتايج حاصل از تحقيقات وارد بازار داخلی نشده است."

بودجه اجرای اين برنامه در سه بخش کوتاه مدت ( تا پايان سال ۱۳۸۵) ميان مدت (تا برنامه چهارم توسعه) و بلند مدت (تا پايان برنامه پنجم توسعه) به ترتيب ۴۳۷، ۸۳۵ و ۲۳۴۶ ميليارد تومان پيش بينی شده است.

به نظر می رسد با توجه به نوپا بودن اين فن آوری در ايران، توان جذب اين ميزان بودجه وجود نداشته است.

توسعه ژنتيکی

توسعه بخش های کشاورزی، بهداشت ودرمان، صنعت و معدن و محيط زيست از اهداف اجرای اين برنامه است که در آن بر به کار گيری اصول اخلاقی اسلامی و رعايت حقوق پذيرفته شده بين المللی تاکيد شده ا ست.

بر اساس اين برنامه، نيروهای متخصص کشور طی ده سال از ۱۴۰۰ نفر کنونی به ۱۶ هزار افزايش خواهد يافت و توليد محصولات از ۴۰۰ ميليون دلار به يک ميليارد و ۲۰۰ ميليون دلار خواهد رسيد.

هم اکنون حدود ۳۰ شرکت در زمينه زيست فن آوری فعاليت دارند که پيش بينی شده است در ده سال آينده تعداد آنها به ۵۰۰ شرکت برسد.

در قوانين و مقررات موجود ايران اشاره ای به زيست فن آوری نشده و سند ملی زيست فناوری بر تدوين استاندارهای ملی محصولات و تجهيزات تاکيد دارد.

اين سند بر تهيه بانک هايی از ژن های مختلف، ظرفيت سازی برای به کار گيری اين علم در زمينه پاکسازی محيط زيست، توليدات کشاورزی، دارويی و اصلاح نژاد دام، طيور و آبزيان تاکيد دارد.

در اين برنامه افزايش و بهبود کيفيت گندم، برنج، دانه های روغنی، چغندر قند، گياهان علوفه ای و گياهان باغی مورد توجه قرار خواهد گرفت.

بيش از ۶۰۰ طرح پژوهشی در زمينه زيست فن آوری در بخش های مختلف کشاورزی، علوم پايه، پزشکی، صنعت و محيط زيست انجام شده است اما به دليل ناچيز بودن اعتبارات، نتايج حاصل از تحقيقات وارد بازار داخلی نشده است سند ملی زيست فن آوری

در دهه ۷۰ افرادی از سوی وزارتخانه‌های علوم، جهاد کشاروزی و بهداشت و درمان به خارج اعزام شدند و با بازگشت اين گروه، فعاليت‌ های تحقيقاتی گسترش يافته است.

در پی درخواست متخصصان زيست‌ فن آوری ايران و با دستور رييس جمهوری در سال ۱۳۷۹ گروه زيست فن آوری در وزارت علوم تشکيل شد.

اين گروه بعد از انجام تحقيقاتی دو ساله با همکاری وزارتخانه های مختلف، سند ملی زيست فن آوری را تهيه کرده که با تصويب آن در هيات دولت، اجرای آن آغاز شده است.

اهميت اجرای اين برنامه در اين است که بخش تحقيقات ايران بسيار نوپاست و تاکنون کمتر برنامه منسجمی در اين زمينه به اجرا در آمده است.

زيست فن آوری

زيست فن آوری بيانگر دانشی است که از طريق دستکاری در ژن‌ ها و مولکول‌ها، می توان به توليد محصولات جديد و بهبود کيفيت آنها دست يافت.

اين فن آوری کاربردهای گوناگونی دارد و از آن در علوم پزشکی برای تشخيص بيماری ‌های ژنتيکی (تشخيص‌های قبل از تولد) و يا در ژن درمانی (درمان بيماری‌ های ژنتيکی) استفاده می ‌شود.

روش های زيست فن آوری در علوم گياهی برای افزايش محصولات گياهی و توليد گونه‌ های جديد گياهی دستکاری شده به کار می‌رود و در صنايع مختلف از جمله صنايع غذايی، صنعت دارو، محيط زيست، اصلاح نژاد حيوانات (دام، طيور و آبزيان) نيز کاربرد دارد.

'محصولات ژنتيکی قبلا هم وارد ايران شده و به مصرف رسيده است'

در حال حاضر ميليون ها هکتار زمين در جهان زيرکشت گياهان ترانس ژنيک قرار دارد و گياهانی مانند سويا، پنبه، برنج و گندم با روش ترانس ژنيک دستکاری شده ‌اند تا محصول آنها افزايش يابد.

علاوه بر افزايش محصول، دلايل ديگر هم برای دستکاری ژنتيکی وجود دارد و از جمله گياهان را به شوری و خشکی مقاوم می‌ کنند تا آنها را در زمين‌های شور و خشک پرورش دهند.

با استفاده از اين روش، گياهان را میتوان نسبت به عوامل زيستی نامساعد مقاوم و به اين صورت گياهانی را توليد کرد که در مقابل حشرات، ميکروارگانيسم ‌هايی مثل باکتری ها، ويروس‌ها و قارچ ‌ها و در برابر آفات زيستی مقاوم هستند.

توليد اين گياهان نياز به سم پاشی و استفاده از سموم شيميايی را کاهش می دهد و از اين طريق به حفظ محيط زيست کمک می‌ کند.

همسان سازی(کلونينگ) موجودات زنده با استفاده از اين فن آوری انجام می شود.

همسان سازی اگر چه موضوع مهمی در علم زيست فن آوری است اما دانشمندان معتقدند با ارزش‌ ترين ثمره اين فن آوری تحولی است که در توليد گياهان و محصولات کشاورزی کرده که می تواند امنيت غذايی را در دنيا تضمين کند.