در شرایطی که تحریمهای بینالمللی زمینهساز کاهش صادرات نفت و افزایش نگرانیها از آینده اقتصاد ایران شده است، کند شدن سرعت برداشت از مخازن نفت میتواند مطلوب منتقدان خط مشیهای پیشین شرکت ملی نفت ایران در تولید از مخازن نفت باشد.
روند صعودی قیمتهای جهانی نفت در تمام سالهای گذشته همواره مشوقی برای افزایش تولید نفت ایران بوده و منتقدان معتقد بودند که به دلیل تعجیل شرکت ملی نفت ایران، شیوههای مورد استفاده برای برداشت از ذخایر، به مخازن نفت آسیب میزند.
گفته میشد که قیمتهای بالای نفت باعث میشود تصمیمگیران صنعت نفت در تولید بیشتر از چاههای نفت حریصتر شوند، در حالی که تولید نفت از هر مخزن هیدروکربوری باید متناسب با ویژگیهای آن و با هدف به حداکثر رساندن تولید انباشتی انجام شود.
مجموع ذخایر نفت خامی که در طول عمر یک میدان نفتی از مخزن آن تولید میشود، تولید انباشتی خوانده میشود و در بهترین حالت، در صورتی که برداشت از یک مخزن طبق برنامهریزی و با در نظر داشتن ویژگیهایی همچون حفظ فشار مخزن انجام نشود، بخشی از نفت خام قابل برداشت مخزن، همچنان در دل زمین باقی میماند.
کلیدیترین انتقادها بر این مبنا انجام میشد که "اگر با مخزن نفت درست رفتار نشود، آسیبهایش جبرانناپذیر خواهد بود."
'استخر نفت'
بیشتر تحلیلهای غیرکارشناسانه درباره مخازن نفت بر این مبنا انجام میشود که گویا چاههای نفت همانند یک چاه آب، به منبعی از ذخایر وصل هستند و این ذخایر با تلمبه از زیر زمین بیرون کشیده میشود.
در حالی که در واقعیت، نفت خام در خلل و فرج میکروسکوپی سنگهایی در عمق زیاد زمین جای دارد و با فشار طبیعی مخزن و مکش حاصل از فعالیت تجهیزات سرچاهی به سطح زمین میرسد.
حمیدرضا سیاح، کارشناس ارشد مهندسی نفت میگوید: میزان تولید نفت و گاز از هر مخزن نفت بیش از هر عاملی، به فشار آن مخزن بستگی دارد. در طول دوره تولید از هر چاه نفتی باید به ازای برداشت هر بشکه نفت، گاز کافی تزریق شود تا فشار مخزن در طول دوره عمر آن کاهش نیابد.
"بیش از نیم قرن از آغاز تولید از برخی مخازن نفت ایران میگذرد و در صورتی که روند تزریق گاز به آنها کند باشد، در سالهای آتی با افت فشار مخزن و در نهایت، کاهش تولید نفت روبهرو میشویم"
حمیدرضا سیاح، کارشناس ارشد مهندسی نفت
او اضافه میکند: بیش از نیم قرن از آغاز تولید از برخی مخازن نفت ایران میگذرد و در صورتی که روند تزریق گاز به آنها کند باشد، در سالهای آتی با افت فشار مخزن و در نهایت، کاهش تولید نفت روبهرو میشویم.
اگر همزمان با تولید نفت خام از هر مخزن، گاز یا آب مورد نیاز تزریق نشود، فشار آن کاهش مییابد و افت فشار مخازن نفت باعث میشود بخش زیادی از نفت خام آنها قابل برداشت نباشد.
در چنین شرایطی شرکت ملی نفت ایران تنها ناگزیر است در انتظار توسعه فناوریهای مربوط به افزایش فشار مخزن بماند. انتظاری که میتواند برای سالها طول بکشد.
تعطیلی اجباری؛ فرصتی برای آرامش میدانها
تحریمها علیه ایران بیش از یک دهه پیش، سرمایهگذاری در صنعت نفت ایران را هدف قرار دادند. چنین محدودیتی زمینهساز کمبود سرمایهگذاری در بخش بالادستی از جمله زمینهسازی برای تزریق آب یا گاز به مخازن و توسعه فناوریهای مورد نیاز مخازن نفت شد.
همزمان، سیاستگذاران ایران در سطحی کلان با در پیش گرفتن "دیپلماسی نفتی" استفاده از ابزار نفت برای تقویت جایگاه و ارتقای روابط بینالمللی کشور را دنبال میکردند.
اما داشتن سطح تولید ثابت و قابل اعتماد نفت، لازمه در پیش گرفتن چنین سیاستی بود. در نتیجه، تولید از برخی میدانهای نفتی در شرایطی سرعت بیشتری گرفت که منابع مالی کافی برای توسعه و تقویت چاهها و مخازن نفت وجود نداشت و بیم آن میرفت که اصرار بر تولید بیشتر در بلندمدت به ضرر صنعت نفت ایران تمام شود.
اما تحریمهایی که از چند ماه پیش اجرایی شدهاند، این بار حجم تولید و منابع مالی حاصل از فروش نفت خام را هدف گرفتهاند.
پس از تصویب این تحریمها بود که اعلام شد بخشی از خریداران نفت خام از امضای قراردادهای جدید با شرکت ملی نفت ایران انصراف دادهاند.
تاثیر دور جدید تحریمها بر میزان تولید نفت به اندازهای بود که برخی رسانههای ایران از توقف موقت تولید نفت خام در برخی میدانهای هیدروکربوری خبر دادند
حتی برخی منابع خبری گزارش دادند که چون ایران نتوانسته است برای نفت خام تولیدیش خریدار جدیدی پیدا کند، با پر شدن ظرفیت ذخایر نفت روزمینی، ناچار شده است بخشی از نفت خام بیمشتریش را در نفتکشهایی در آبهای آزاد نگه دارد.
تاثیر دور جدید تحریمها بر میزان تولید نفت به اندازهای بود که رسانههای ایران در گزارشهایی تاییدنشده، از توقف موقت تولید نفت خام در برخی میدانهای هیدروکربوری خبر دادند.
در آخرین گزارش ماهانه سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، میزان تولید روزانه نفت خام ایران در ماه اوت به نقل از منابع ثانویه ۲ میلیون و ۷۲۴ هزار بشکه اعلام شده، در حالی که در همین گزارش، این رقم به نقل از دادههای خود شرکت ملی نفت ایران ۳ میلیون و ۷۴۷ هزار بشکه ثبت شده است.
آژانس بینالمللی انرژی نیز ماه میلادی گذشته اعلام کرد که از زمان اجرایی شدن دور جدید تحریمها، میزان صادرات نفت خام ایران به شدت کاهش یافته است.
مدیر اجرایی این آژانس گفت: "وضعیت را مدام زیر نظر داریم و بررسیها نشان میدهد که روزانه حدود یک میلیون بشکه نفت خام (ایران) و شاید حتی بیشتر، دیگر در بازار نفت نیست."
کاهش تولید نفت ایران به معنای آن است که برداشت از برخی میدانهای نفتی اگر به صفر نرسیده باشد، دستکم در کمترین حد ممکن نگه داشته شده است.
اگرچه کاهش دستکم یک میلیون بشکه از تولید روزانه نفت خام ایران به معنای کاهش درآمدهای نفتی و در نتیجه محدودیت منابع مالی دولت است، اما با در نظر داشتن کمبود شدید سرمایهگذاریها در بخش بالادستی صنعت نفت در سالهای اخیر میتوان گفت که هرگونه کاهش تولید از مخازن نفت، فرصتی برای نفس کشیدن میدانهای هیدروکربوری ایران خواهد بود.
