نقش آیت‌الله سیستانی در افزایش مسئولیت اخلاقی در جنگ با داعش

نقش آیت الله سیستانی در عراق پس از ۲۰۰۳ همواره بحث برانگیز بوده است. وی بزرگترین مرجع شیعی عراق به شمار می‌رود که بیشتر قریب به اتفاق شیعیان این کشور از او پیروی می‌کنند. نظام دموکراسی در عراق پس از ۲۰۰۳ به طور طبیعی نقش اکثریت شیعی کشور را در نقشه سیاسی کشور به طور بی‌سابقه‌ای تقویت کرد و در نتیجه فرصت گسترده‌ای به همراه تقاضای اجتماعی وسیع برای ایفای نقش سیاسی رهبران دینی شیعه در عراق پدید آمد. این در حالی بود که سیستانی به ایده ولایت فقیه باور نداشته و رغبتی به ایفای نقش مستقیم سیاسی در عراق جدید نداشت. این موقعیت دشوار از یک سو سبب شد که وی مواضع سیاسی خود را بسیار محتاطانه اتخاذ کند و از سوی دیگر واکنش‌های متفاوتی نسبت به عملکرد وی در بین گروه‌های شیعی و غیر شیعی پدید آید. در این بین، نقش انسانی سیستانی در کنترل ناآرامی‌های اجتماعی در عراق و افزایش مسؤولیت اخلاقی شهروندان عراقی در خلال درگیری مستمر و روزمره‌شان با جریان‌های مختلف تروریسم فعال در عراق اهمیت بیشتری یافته است.

جریان عمومی حوزه نجف در مخالف با دخالت مستقیم روحانیون در امور دولتی بوده است. سابقه این جریان را می‌توان در تاریخ کهن این نهاد دینی شیعی جستجو کرد و به نمونه‌های مشابهی از شیوه برخورد با حاکمان سنی عثمانی، سلطنت شیعی ایران و رژیم‌های سکولار مدرن در عراق و حتی در دوره پس از ۲۰۰۳ یافت. در همه این دوره‌ها، جریان عمومی مرجعیت نجف از دخالت مستقیم در امور حکومت پرهیز کرده و در عین حال از تعامل با نظام سیاسی در راستای منافع کلی طایفه شیعی و گاه در نگاهی وسیعتر عموم ملت خودداری نکرده است.

این طرز عملکرد بر مبنای اصل فقهی رایجی استوار است که نفی وجود ولایت انسانی بر انسان دیگر را به طور پیش‌فرض ثابت می‌داند. این قاعده به تدریج در خلال مطالعات نظری و عملکرد فقیهان نجف به شکل "ولایت انسان بر سرنوشت خویش" تعبیر شده است. بنابراین هیچ انسانی به طور پیش‌فرض از جمله فقیهان حق تعیین سرنوشت افراد را ندارند. بر این مبنا بود که سیستانی پس از سقوط رژیم بعث همه تلاش خود را بر اجرای سریع انتخابات قانون اساسی و انتخابات پارلمانی مصروف داشته و فرایندهای غیر دموکراتیک در عراق را نقد و با آنها مقابله کرده است. نتیجه قابل برداشت از این طرز عملکرد آن است که سیستانی نقش سیاسی خود را در تثبیت نظام سیاسی مردم‌سالار و کنترل ناآرامی‌های فرقه‌ای محدود کرده است.

در طول دوره زعامت سیستانی نمی‌توان موضع‌گیری، اظهار نطر یا عملکردی فرقه‌گرایانه از وی مشاهده کرد. وی علی رغم آن که رهبر دینی شیعیان عراق به شمار می‌رود، هیچ گاه خصوص شیعیان را مورد خطاب خود قرار نداده و همیشه با تعابیری عام با همه مردم عراق سخن گفته است. در سیر عملکرد وی می‌توان به روشنی تفکیک امر دینی از امر سیاسی را مشاهده کرد. فتاوی دینی وی به طور طبیعی برای پیروان شیعی‌اش بوده و خطاب فراگیر ندارند و اما مواضع سیاسی وی غیر دینی بوده و عموم مردم عراق را مخاطب قرار می‌دهد.

پس از سقوط موصل و پیشروی گروه داعش به سمت مرکز و جنوب عراق، شایع شد که آیت‌الله سیستانی فتوای جهاد برای مقابله با داعش صادر کرده است. صدور چنین فتوایی می‌تواند نشانگر ترکیب دو امر دینی و سیاسی باشد؛ چرا که مخاطب فتوا فقط پیروان شیعی وی و نه حتی پیروان مراجع تقلید دیگر می‌تواند باشد. این در حالی است که موضوع فتوا امری سیاسی در ارتباط با دفاع از وطن بوده و موضوعی مربوط به عموم مردم عراق است. از این رو، انتشار این خبر در فضای فرقه‌گرایانه منطقه از سوی برخی از رهبران دینی سنی به عنوان اعلام جهاد شیعی علیه سنیان تلقی شد.

واقعیت امر آن است که فتوای جهاد به معنای فقهی آن از سوی سیستانی صادر نشده است. هیچ حکم فقهی ثبت شده در پایگاه رسمی وی یا آثار منتشر شده از وی مبنی بر صدور فتوای جهاد وجود ندارد. بلکه اساسا جهاد به معنای دفاع از وطن و افراد از لحاظ فقهی نیازی به فتوا ندارد. جهاد ابتدایی (تهاجمی) را نیز وی در عصر غیبت امام معصوم غیر جایز می‌شمرد. آن چه از سیستانی در این خصوص ثبت شده است، دعوت سخنگوی رسمی وی شیخ عبدالمهدی کربلایی از همه عراقیان با همه ادیان و قومیتهای مختلفشان به پیوستن به نیروهای امنیتی عراق و یاری رساندن به آنها زیر نظر دولت عراق است. این طرز تعبیر با صدور فتوای دینی تفاوت روشنی داشته و از نوع بیانات سیاسی عام به شمار می‌رود.

______________________________________________________________

____________________________________________________________

آیت‌الله سیستانی در مجموعه‌ای از اقدامات از سال ۲۰۰۳ تا کنون به افزایش مسؤولیت اخلاقی پیروانش یاری رسانده است. این اقدامات مانع وقوع فجایع بدتری در عراق گشته و عامل کنترل رفتارهای تعدی‌گرانه یا واکنشهای غضب‌آلود پیروانش گشته است.

۱) هواداری از دولت مدنی (غیر دینی) در عراق: سیستانی در مناسبت‌های مختلفی از سال ۲۰۰۳ تا کنون بر ضرورت برقراری دولت غیر دینی در عراق تاکید ورزیده است. وی این نوع از نظام سیاسی را برای جامعه چند فرهنگی عراق مناسب‌تر و عادلانه‌تر می‌داند. نمونه‌های متعددی از بیان دیدگاه وی در این خصوص را می‌تون در مجموعه متون سیاسی صادر شده از ایشان در خلال سال‌های ۲۰۰۳-۲۰۱۳ با عنوان «النصوص الصادرة عن السیستانی فی المسألة العراقیة» مشاهده کرد. به علاوه، وی به طور رسمی همه روحانیان وابسته به خود را از تصدی پست‌های سیاسی در دولت عراق منع کرده است.

۲) منع از افراشتن پرچم‌ها و سمبلهای شیعی در مراکز دولتی: نمایندگان رسمی آیت‌الله سیستانی از جمله وکیل رسمی ایشان در کاظمین شیخ حسین آل یاسین به صراحت از نصب پرچم‌ها و نشانه‌های شیعی مختلف در دوایر دولتی و یا بر افراشتن آنها توسط نیروهای امنیتی دولت عراق منع کرده است. سیستانی این امر را عامل بر افروخته شدن تنش فرقه‌ای در کشور دانسته و به محدود شدن این نشانه‌ها در خصوص اماکن دینی مثل مساجد و حسینیه‌ها تاکید ورزیده است.

۳) ممانعت از تشکیل گروهکهای نظامی: سیستانی از آغاز تاسیس دولت جدید عراق از تشکیل گروهک‌های نظامی منع کرده و به ضرورت انحصار نیروی نظامی به تشکیلات رسمی دولت تاکید کرده است. برای نمونه در دیدار نخست وزیر وقت عراق نوری مالکی در اپریل ۲۰۰۶ از وی خواست به وجود گروهک‌های نظامی در عراق پایان دهد. نمونه‌های متعدد دیگری از این نوع درخواست‌ها در پایگاه رسمی ایشان و نیز در ضمن متون سیاسی منتشر شده از ایشان در کتاب پیش‌گفته قابل مشاهده است. نگارنده در دیداری با آیت‌الله سید محمد بحرالعلوم از نزدیکان آیت‌الله سیستانی در سال ۲۰۰۹ از ایشان شنید که سیستانی پس از وقوع حادثه انفجار حرم عسکریین در سامرا به وی گفته بود که شیعیان باید از واکنش مشابه حوادث تروریستی اجتناب ورزیده، از تشکیل هر گونه گروهک نظامی خودداری کرده و در عوض به نیروهای امنیتی عراق در دستگیری تروریست‌ها یاری رسانند و امر مجازات آنها را به دادگاه‌های عراق بسپارند.

_______________________________________________

۴) همبستگی با اهل سنت: سیستانی در مناسبت‌های متعدد از اهل سنت عراق با عنوان "جان شیعیان" یاد کرده و از هر گونه تعدی به آنها در واکنش به حملات تروریستی صورت گرفته توسط تندروها نهی کرده است. به علاوه سخنگوهای رسمی ایشان، شیخ عبدالمهدی کربلایی و سید احمد صافی در خلال اعتراضات مسالمت‌آمیز مناطق سنی‌نشین در خلال سال‌های ۲۰۱۲ – ۲۰۱۴ از مطالبات مشروع آنها حمایت کرده و خواهان رسیدگی دولت وقت به آنها شد.

۵) توصیه به مراعات قواعد اخلاقی در جنگ با تروریستها: آیت‌الله سیستانی در فوریه ۲۰۱۵ مجموعه توصیه‌هایی به عموم نیروهای نظامی شرکت کننده در جنگ با گروه داعش از جمله نیروهای ارتش عراق و نیروهای مردمی حشد شعبی صادر کرد. این توصیه‌ها در بیست بند شامل قواعد اخلاقی در صحنه جنگ بوده و غالبا تقریری دینی از قواعد حقوق بشر به شمار می‌روند. از جمله مهمترین موارد این قواعد، نهی از تندروی، مثله کردن، کشتن کهنسالان و زنان و خردسالان، بریدن درختان، تعدی به جان و مال غیر نظامیان، هدف قرار دادن مظنونین پیش از اطمینان یافتن از وضع آنان، دشنام‌گویی به دشمن، آسیب رساندن یا آزار اسیران، بدرفتاری با غیر مسلمانان، کافر شمردن مسلمانان حتی اگر از گروه داعش باشند و توصیه‌های کلی و مکرر به رعایت اخلاق انسانی در همه جوانبش است. وی در آغاز عملیات آزادسازی فلوجه در ۲۳ می نیز توصیه‌های گذشته خویش را تکرار کرده و بر مراعات دقیق و کامل آنها توسط سربازان عراقی تاکید ورزید.

توصیه‌های اخلاقی سیستانی در کاهش موارد نقض حقوق بشر در خلال جنگ با داعش تاثیر فراوان داشته و زمینه همراهی کشورهای سنی منطقه با عراق در جریان مبارزه با داعش یاری رسانده است. یکی از آخرین نمونه‌های این همراهی، موضع‌گیری اخیر سفیر عربستان در عراق در دیدار با وزیر دفاع عراق است. وی پیروزی‌های اخیر عراق در فلوجه را تبریک گفته و جنگ عراق علیه داعش را جنگ علیه ایدئولوژی تندوری در منطقه شمرده که عراقیان به نیابت از سوی منطقه و با هدف استقرار امنیت در همه خاورمیانه بر دوش گرفته‌اند.