تحریم ایران؛ صنعت پتروشیمی چه می‌شود؟

تحریمهای پی در پی علیه صنعت انرژی ایران نه تنها ظرفیت تولید نفت و گاز ایران را کاهش داد بلکه باعث شد تا ایران نتواند از پتانسیلهای خویش در صنعت پتروشیمی استفاده کند وبتواند نقش مهمی در بازار پتروشیمی بازی کند.

استفاده از منابع عظیم گازی به عنوان خوراک ارزان قیمت یکی از بهترین پتانسیلهای ایران برای تولید و عرضه محصولات ارزان قیمت پتروشیمی است. استفاده از منابع عظیم گازی ایران و تبدیل این ظرفیت به محصولات پتروشیمی یکی از گزینه های مهم برای جلوگیری از خام فروشی و ارزان فروشی منابع انرژی بوده و هست، هر چند استفاده از تمامی ظرفیتهای موجود پتروشیمی با توجه به تحریم اخیر آمریکا برای ایران آسان نخواهد بود.

بهره گیری از پتانسیلهای پتروشیمی این امکان را به ایران می دهد تا صادرات غیر نقتی خویش را افزایش دهد و منابع ارزی دولت نیز به تبع افزایش یابد. میزان ارزآوری این صنعت حدود ۱۴ تا ۱۶ میلیارد دلار است که در صورت تحقق یافتن کامل برنامه ششم، این درآمد تا ۵۰ میلیارد دلار قابل افزایش است.

توسعه صنعت پتروشیمی و استفاده از ظرفیتهای موجود جزو اولویتهای وزارت نفت در برنامه ششم توسعه و هم در سند چشم انداز توسعه بوده است به طوریکه طبق برنامه ششم توسعه باید ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی تا پایان برنامه ششم توسعه به ۱۳۰ میلیون تن در سال برسد.

در حال حاضر ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی در حدود ۶۰ میلیون تن است. وزارت نفت و دولت باید برای رسیدن به ظرفیت ۱۳۰ میلیون تنی در پایان برنامه ششم شرایط لازم برای جذب سرمایه گذاری بخش غیردولتی در راستای افزایش ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی را فراهم نمایند اما، مسئله اساسی این است روش‌هایی که صنعت پتروشیمی را به این هدف می رساند در برنامه ششم توسعه مورد توجه قرار نگرفته است.

بر اساس پیش بینی ها برای رسیدن به هدف در پایان برنامه ششم باید زنجیره ارزش صنایع پایین دستی وتولیدات محصولات با ارزش افزوده بالا در صنعت پتروشیمی شکل بگیرد. اما همانطور که پیش بینی می شد اعمال تحریم ها، باعث عقب افتادگی این صنعت شده است. شرکتها و کشورهای صاحب تکنولوژی بالا و مدرن و هم چنین با منابع مالی مناسب حاضر به سرمایه گذاری در صنعت پتروشیمی ایران نشدند. یکی از سیاستهای ایران برای یافتن سهم بیشتر در بازار پتروشیمی دنیا تنوع بخشی به محصولات تولیدی است که ایران را قادر خواهد ساخت در بازارهای متعدد حضور فعالتری داشته باشد. و در این راهکار توسعه صنایع پایین دستی پتروشیمی با هدف تکمیل زنجیره ارزش از خام فروشی جلوگیری می کند.

در سند چشم انداز ایران، صنعت پتروشیمی باید در پایان سال ۱۴۰۴ با پشت سرگذاشتن شرکت سابیک عربستان تبدیل به قدرت اول منطقه از لحاظ ارزش محصولات پتروشیمی شود و ظرفیت تولید محصولات پترشیمی در افق ۱۴۰۴ به ۱۸۰میلیون تن برسد. هدف مهم دیگری که در سند چشم انداز بدان توجه شده جایگزینی صادرات فرآورده های نفت، گاز و پتروشیمی به جای صدور نفت خام و گاز طبیعی و حمایت و تقویت زنجیره تولید است. با توجه به اینکه طبق قانون دولت مجاز به سرمایه گذاری در طرحهای صنعت پتروشیمی نیست بنابراین باید شرایط لازم را برای حضور فعالتر بخش خصوصی در این بخش آماده نماید.

در دوران پس از برجام ایران امیدوار بود برای بازیابی و افزایش ظرفیت تولید نفت و گاز خویش و هم چنین افزایش ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی بیش از صد میلیارد دلار سرمایه خارجی جذب کند با توجه به اینکه برخی واحدهای فعال صنعت پتروشیمی ایران قدمتی ۴۰ ساله دارند و فرسوده هستند بهسازی و نوسازی این واحدها جزو اولویتهای ایران بود اما ایران موفق نشد سرمایه و تکنولوژی لازم برای نوسازی این واحدها را جذب نماید.

شرکتهای ایرانی توانایی خوبی در زمینه صنعت پتروشیمی دارند اما مسئله اصلی استفاده شرکتهای رقیب مثل سابیک از تکتولوژی و سرمایه خارجی است. شرکت سابیک عربستان بزرگترین شرکت پتروشیمی خاورمیانه و یکی از پنچ شرکت بزرگ پتروشیمی جهان هم حمایت کافی و لازم دولت عربستان را با خود دارد و هم با استفاه از تکنولوژی پیشرفته شرکتهای آمریکایی که حضور فعالی در پتروشیمی عربستان دارند توانسته است سهم خود را در بازار منطقه ای و جهانی حفظ کرده و افزایش دهد.

این در حالیست که این شرکت از منابع عظیم گازی مثل ایران محروم است اما استفاده از آخرین تکنولوژی شرکتهای خارجی و نو بودن تاسیسات پتروشیمی این کشور این امکان را به این کشور داده است تا با قیمت ارزان محصولات پتروشیمی را روانه بازار کند.

در دوران قبلی شرکت‌های پتروشیمی با دو مشکل اساسی روبرو شده بودند؛ اول میزان صادرات محصولات پتروشیمی کاهش چشمگیری یافت و دوم به دلیل تحریم های مالی و بانکی و عدم استفاده ایران از سیستم سوئیفت ، شرکتهای پتروشیمی نتوانستند ارز صادراتی خود را به ایران منتقل کنند ومجبور شدند بخشی از ارز صادراتی را در اختیار واردکنندگان کالا قرار دهند. شرکت‌های پتروشیمی امروز خود با مشکلات عدیده‌ای روبرو هستند که نرخ خوراک و تامین آن یکی از موارد مهم اما اساسی است. از سوی دیگر پتروشیمی‌ها نتوانسته‌اند رضایت مشتریان داخلی یعنی صنایع پایین دستی را جلب کنند.

بیشتر بخوانید:

قیمت خوراک گاز در یکسال گذشته رشد بسیار بالایی داشته و به این ترتیب در حال حاضر قیمت خوراک گاز به واحدهای پتروشیمی ‌در ایران از تمامی ‌کشورهای منطقه خلیج فارس گران‌تر شده است. پتروشیمیهای این منظقه رقیب عمده محصولات پتروشیمی ایران هستند. صنعت پتروشیمی ایران، به دلیل منابع عظیم انرژی و دسترسی به خوراک کافی و ارزان، دسترسی سریع به بازارهای جهانی و منطقه ای را دارد و این پتانسل را دارد که مورد توجه گسترده سرمایه گذاران خارجی قرار بگیرد. در دوران پسابرجام، صنعت پتروشیمی، رشد بالای ۵۰ درصدی صادرات را تجربه کرده است.

در سالهای اخیر اکثر پتروشیمی‌ها نتوانسته‌اند رضایت مشتریان داخلی یعنی صنایع پایین دستی را جلب کنند. این عوامل در کنار تاثیر تحریم‌ها باعث خواهند شد کار برای پتروشیمی‌ها چندان ساده نباشد. مصرف بالای گاز طبیعی در ایران و عدم جذب سرمایه خارجی در صنعت نفت و گاز ایران باعث خواهد شد ایران نتواند به اهداف خویش در زمینه افزایش تولید محصولات پتروشیمی برسد.

خروج توتال و سی ان پی سی از فاز ۱۱ پارس جنوبی نشان داد تا زمانی که تحریمها برقرار است حضور شرکتهای بزرگ در صنعت انرژی ایران میسر نخواهد بود و ایران مجبور است از سرمایه و تکنولوژی شرکتهای داخلی در حد توان بهره گیرد، اما تکنولوژی و سرمایه محدود شرکتهای ایرانی تا چه حد می تواند جوابگوی نیازهای پتروشیمی ایران باشد جای سوال است.

فرسودگی واحدهای عمده پتروشیمی نیز مسئله ای است که باید مسئولین وزارت نفت چاره ای برای حل آن بیاندیشند. دامپینگ محصولات پتروشیمی عربستان در بازار پتروشیمی نیز مشکل دیگر صنعت پتروشیمی ایران است.