BBCPersian.com

زمان و مکان دقیق پیدایش نوروز مشخص نیست. آنچه روشن است آئین های نوروزی از هزارها سال پیش در سراسر فلات ایران رواج داشته و این جشن همچون درختی کهنسال صدها شاخه از آداب و سنن گوناگون بهاری را در منطقه بزرگی از آسیای غربی و آسیای میانه تغذیه می کند.

با تحولات سیاسی، فرهنگی و دگرگونی باورهای مردم منطقه، آیین های نوروزی نیز در گستره جغرافیایی این جشن دگرگون شده و برخی از آنها نابود شدند. مهاجرت اقوام مختلف به فلات ایران و مناطق اطراف آن باعث آمیزش هر چه بیشتر فرهنگ بومی این منطقه با فرهنگ های دیگر شد که بر آیین های نوروزی نیز تاثیر گذاشت. با این وجود بعضی از عناصر نوروزی در طول تاریخ و در سراسر گستره جغرافیایی آن ثابت مانده و در همه جا یکسان است. این نوشته می کوشد شباهت ها و تفاوت های آداب نوروزی را بطور اجمالی و در مناطق گوناگون بررسی کند.

سبزه یکی از نمادهای مهم و عنصر همیشه پایدار جشن نوروز در ایران، افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان و آذربایجان است.

زرتشتیان در سپیده دم روز اول فروردین، "اورمزد"، برای بدرقه فَرَوهَر درگذشتگان بر بام خانه های خود آتش افروزی می کنند و سفره مخصوص می گسترند. آنها در این سفره سبزه می گذارند که به لهجه محلی "شِشَه" نامیده می شود. "شِشَه" در خوان نوروزی زرتشتیان و در لحظه تحویل سال نیز وجود دارد.

در کشورهای آسیای میانه به سبزه "سُمَنَک" و در آذربایجان به آن "سَمنی" می گویند. در حالی که در تاجیکستان سمنو را هم "سُمَنَک" می نامند، در آذربایجان سمنو به دلیلی نامشخص "اصفهان حلواسی" یا "حلوای اصفهان" نامیده می شود.

در برخی مناطق مانند نواحی روستایی تاجیکستان و آسیای میانه پختن نان نوروزی بطور وسیع مرسوم است. اگر چه این سنت در فرهنگ امروز نوروزی ایران وجود ندارد، اما زرتشتیان در روزهای "گهنبار پنجه" که از ده روز مانده به نوروز آغاز می شود، به تهیه چند نوع نان می پردازند که بیشتر برای مصرف خیرات در گهنبار استفاده می شود. یکی از این نان ها "سیرُگ" نام دارد که نوعی نان روغنی است و به نان هایی که در تاجیکستان و ازبکستان در این فصل تهیه می شود، شباهت دارد.

همچنین کرد های ایزدی که عمدتا در عراق زندگی می کنند برای مراسم "نوروز سر ساله" که در اوایل آوریل برگزار می شود، نوعی نان به نام "سوُوگ" می پزند که بنظر می رسد همان سیروگ زرتشتی ها باشد. "بکتاشی های آلبانی" نیز بر خوان "سلطان نوروز" نان "بورک" (نوعی نان ترکی) می گذارند.

پختن شیرینی های مخصوص نوروز که در کنار شیرینی های معمول قرار می گیرد نیز از دیگر آداب نوروز است. برای زرتشتیان مهمترین شیرینی این فصل "کماج نوروزی" است. زرتشتیان همچنین در این ایام با "نقل" از میهمانان خود پذیرایی می کنند. آذر بایجانی ها "باقلوا" و "شکربوره" تهیه می کنند. "شکر پاره" و "کلوچه" از شیرینی های قابل ذکردر پاکستان است. در افغانستان سخن از شربت هفت ميوه می رود. در تاجیکیستان "آغوزک" و "کلوچه نوروزی" نوعی از شیرینی های سنتی هستند که در این فصل آماده می شود. در مراسم سلطان نوروز آلبانی از میهمانان با "لقوم" (راحت الحلقوم) پذیرایی می شود.

زرتشتیان بر این باورند که روان در گذشتگان در ایام پنجه به زمین باز می گردند و از خانه های خود بازدید می کنند. پاکیزگی خانه و بوی خوش در آن، به اعتقاد زرتشتیان باعث خوشنودی ارواح نیاکان می شود.

در آذربایجان آخرین روز اسفند، روز رفتن به گورستان است. در این روز افراد خانواده سبزه ای روی گور درگذشتگان خود می گذارند، سپس مراسم فاتحه خوانی آغاز می شود. در ایران نیز رفتن به گورستان در روز آخرین پنجشنبه سال را نیک می دانند. همچنین زرتشتیان در روز اول سال سبزه، میوه و لرک (آجیل) بر گور خویشان خود می گذارند.

در بین پژوهشگران نوروز و فرهنگ ایران باستان کسی در این نکته شک ندارد که وجود آتش در مراسم نوروزی با احترام آتش در ایران باستان در ارتباط است.

امروزه مراسم چهارشنبه سوری و آتش افروزی در ایران، تاجیکستان و آذربایجان برپا می شود. این مراسم در تاجیکیستان و ازبکستان "چهارشنبه آخیران"، "چهارشنبه سروک"، "اَلو پرک" یا به روایتی "سفر کاج" نامیده می شود. در آذربایجان به این مراسم "چهارشنبه آق شامی" می گویند. سنت کردها با روشن کردن آتش در روز عید نوروز به سنت زرتشتیان که در سحرگاه نوروز بر بام خانه های خود آتش روشن می کنند شباهت و نزدیکی دارد.

در مراسم "مواکا کوگوای" شیرازی های زنگبار که برخی آنرا "نیروزی" می نامند نیز آتش روشن می شود و زن و مرد به گرد آن می چرخند. وجود آتش یکی از دلایلی است که شیرازی ها، این مراسم را که با نوروز ایران تفاوت بسیار دارد به آن نسبت می دهند.

تفآل در نوروز یا باور به شگون در آداب نوروزی در بسیاری از کشورها وجود داشته و دارد." قاشق زنی" و "فال گوش" در ایران، "گولاخ فالی" و" پاپاق آتماق" (کلاه گردانی) در آذربایجان، "بخت گشایان" در تاجیکستان و ازبکستان، "شال اندازی" در کردستان و "سبد اندازی" در پامیر و همچنین "نخ بندی" و "کجاوه اندازی" از جمله مراسمی است که براساس آن وضعیت زندگی و محصول، ازدواج و بخت جوانان همچنین سلامتی خانواده و شخص در سال نو پیش بینی وتفآل زده می شود. در سفره نوروزی ایران گاهی دیوان حافظ به منظور تفآل قرار داده می شود.

تحویل سال نو ایرانی که از صدها سال پیش با محاسبات دقیق نجومی محاسبه می شود بیانگر لحظه ای خاص است که با مراسم آیینی همراه می شود. افغانستان تنها کشوری است که همراه با ایران سال نو را آغاز می کند، ولی آغاز سال نو برای آنها با افراشتن بیرق منسوب به امام علی "ژنده سخی" رسمیت می یابد. در کشورهای آسیای میانه و قفقاز گاهی نوروز را با آغاز سال نو ارتباط می دهند. اما بنظر می رسد با پذیرش سال نو و تقویم میلادی، نوروز در این کشورها بیشتر آغاز بهار را تداعی کند تا شروع سال نو را.

مراسم نوروز در بیشتر کشورها با گستردن سفره ای همراه است که معروفترین آن "سفره هفت سین" است. در نوشته های نوروزی و روایات شفاهی از انواع دیگر سفره همچون "هفت شین"، "هفت میم"، "هفت چین" نیز سخن گفته شده است.

پژوهش ها نشان می دهند که عدد هفت همواره در سفره های نوروزی تکرار می شود و اهمیت این عدد بیش از وجود عناصری است که با سین، شین یا میم شروع می شوند. در سفره نوروزی افغانستان "هفت میوه" ( به گفته ای هفت شربت) و در بخارای قدیم و تاجیکستان در هنگام نوروز، دعای "هفت سلام" وجود داشته که در شربت می گذاشتند و می نوشیدند. در بین شیعیان پاکستان نیز هفت میوه خشک و هفت میوه تازه بر خوان نوروزی می گذارند.
همچنین در سفره گهنبار زرتشتیان شش نماد "امشاسپندان": (آتش، آب، فلز، گیاه، خاک، شیر) قرار می گیرد و انسان به عنوان نماینده "اهورا مزدا" و هفتمین رکن است.
از سوی دیگر "هفت میوه" در مراسم نوروز افغانستان به آجیل لُرک زرتشتی ها شباهت دارد. در آذربایجان سنت گذاردن آجیل بر سفره نوروزی بدون در نظر گرفتن عدد هفت وجود دارد.

بر خوان نوروزی بکتاشی ها مانند سفره هفت سین ایران، "قرآن" می گذارند. چنانکه زرتشتی ها بر خوان نوروزی خود "اوستا" قرار می دهند.
تخم مرغ علاوه بر سفره هفت سین ایران، در خوان نوروز آذربایجان و در جشن نوروز کردها و آسیای میانه نیز دیده می شود. آینه و گلاب نیز از عناصر اصلی خوان نوروزی زرتشتیان است.

در حالی که بکتاشی ها، سلطان نوروز را به عنوان تولد امام علی جشن می گیرند، در افغانستان نوروز یا میله گل سرخ با برافراشتن بیرق (ژنده سخی) منسوب به این شخصیت مهم اسلامی پیوند می خورد. در بین شیعیان هند و پاکستان نیز این باور وجود دارد که امام اول شیعیان خلافت خود را در روز نوروز آغاز کرد. علاوه بر آن روایات مختلفی در مورد تقارن نوروز با اعیاد شیعه وجود دارد.

اگر مراسم تحویل سال و نوروز در ایران را که بیشتر در محیط خانواده برگزار می شود، مراسم خانگی نوروز بنامیم، سیزده بدر ایران که روز پیوند با طبیعت و روز گردش نوروزی است، مراسمی است که بطور دسته جمعی برگزار می شود. برای زرتشتیان روز 13 فروردین، "روزتیر" یا "تِشتَر" و روز فرشته باران است و آنها این روز را گرامی می دارند.

در بسیاری از کشورها بر خلاف ایران نوروز طی مراسمی رسمی در خارج از خانه و غالبا در دامن طبیعت برگزار می شود.

مراسم نوروز و جشن بهار در هر کجا و با هر نوع آیینی، بجز در هند و زنگبار با رستاخیز طبیعت همراه است.

بی شک عامل ارتباط با طبیعت و باور و علاقه عمیق مردم برای برگزاری مراسم نوروز، راز پایداری این جشن در طول تاریخ پر فراز و نشیب سیاسی و اجتماعی منطقه بوده است.

خدمات