سينا سعدی

	حسن انوری سخنانش را از تصحيح متون بزرگ و معتبر فارسی آغاز کرد

غلامحسين يوسفی نام معتبری در تصحيح متون فارسی است. در ميان آثار او از جمله تصحيح بوستان و گلستان سعدی و قابوسنامه اهميت دارند. بوستان و گلستان او به ترتيب در سالهای ۱۳۵۹ و ۱۳۶۸ منتشر شد و غرل های سعدی امسال منتشر شده است اما ظاهرا آخرين تصحيح استاد يوسفی اعتبار ديگر کارهای او را ندارد. همينجا ضرورت دارد يادآور شويم که عمر استاد يوسفی برای تصحيح غزليات سعدی به بيش از ۴۱۸ غزل وفا نکرد و مابقی کار توسط مرحوم دکتر پرويز اتابکی انجام شده است.

جلسه شهر کتاب با سخنان دکتر حسن انوری، مولف فرهنگ سخن آغاز شد که از تصحيح متون بزرگ و معتبر فارسی آغاز کرد و گفت: مهمترين گام در زمينه تصحيح متون فارسی يافتن نسخه نهايی برای آثار چهار شاعر بزرگ ايران، فردوسی، سعدی، مولانا و حافظ است. اما در زمينه شاهنامه ما هنوز ريزه خوار خوان پژوهندگان روسی هستيم که معتبرترين نسخه مصحح شاهنامه را چاپ کرده اند. در زمينه غزليات شمس نيز آنچه تا کنون صورت گرفته وافی به مقصود نيست و همانطور که مجتبی مينوی در يکی از مقالات خود اشاره کرده يک سوم آنچه در ديوان کبير آمده از آن مولانا نيست، منتها شخصيت و هيبت استاد فروزانفر چنان سايه سنگينی بر ديوان افکنده که کسی تا کنون به سراغش نرفته است. بنابراين يکی از کارهای مهمی که بايد انجام شود تصحيح جديدی از غزليات مولاناست.

حسن انوری درباره حافظ گفت: اگرچه در زمينه حافظ زياد کار شده اما هنوز اختلافات زيادی بين نسخه های متعدد حافظ وجود دارد. در مورد سعدی هم وضع به همين منوال است.

	سخنرانان، تنظيم تازه غزليات سعدی را با تنظيم محمدعلی فروغی مقايسه کردند

وی درباره غزليات سعدی گفت از قديم دو نوع نسخه نويسی وجود داشته است: يکی نسخه هايی که غزليات را به چند بخش طيبات، بدايع، خواتيم و غزليات قديم تقسيم می کند که برخی اساتيد مانند محمد علی فروغی ترديد کرده اند که اين تقسيم بندی از خود سعدی باشد. ديگری نسخه هايی که غزليات سعدی را به طيبات، بدايع، خواتيم و ترجيعات و ملمعات تقسيم می کند.

حسن انوری نسخه فروغی را با نسخه يوسفی مقايسه کرد و گفت: فروغی مبنای کار خود را بر نسخه ابوبکر بيستون گذاشته که در سالهای ۷۲۶ و ۷۳۴ هجری قمری دو بار غزليات را تنظيم کرده است. يک بار به ترتيب حرف اول بيت اول غزل ها و بار ديگر به ترتيب قوافی. در اين نسخه ها غزليات به ترتيب طيبات، بدايع، خواتيم و ترجيعات تقسيم شده که استاد يوسفی هم همين روش را به کار برده است. اما چاپ فروغی مشتمل بر ۶۹۲ غزل است در حالی که چاپ دکتر يوسفی ۷۱۵ غزل به اضافه ۱۷ غزل الحاقی دارد. اين در حالی است که چاپ حبيب يغمايی مشتمل بر ۷۰۵ غزل است.

مولف فرهنگ سخن در ادامه بحث خود بر روش تصحيح استاد يوسفی پرداخت و ياد آور شد که مرحوم يوسفی ترتيب غزليات را بر مبنای نسخه ای قرار داده که در کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد اما دقت در نسخه بدل های غزليات نشان می دهد که در اين تصحيح سه نوع نسخه بدل به دست داده شده است. نخست نسخه بدل هايی که قطعا غلط است و از آن سعدی نيست. دوم نسخه بدل هايی که احتمال دارد متعلق به سعدی بوده باشد و سوم نسخه بدل هايی که به احتمال زيال از آن خود سعدی است. يعنی سعدی احيانا در نگاه دوباره ای که به غزل ها می کرده يا در مجالس و محافل آنها را می خوانده، دستکاری هايی در آنها کرده است.

پس از حسن انوری، دکتر سعيد حميديان آغاز به سخن کرد. حميديان کسی است که سالها پيش نقد معروفی بر بوستان سعدی مصحح استاد يوسفی در مجله نشر دانش منتشر کرد که مورد اقبال دکتر يوسفی قرار گرفت. علاوه بر آن کتابی نيز از او با عنوان « سعدی در غزل » منتشر شده است.

سعيد حميديان از قياس بين نسخه يوسفی و فروغی آغاز کرد و از جمله گفت از نظر تنظيم فکر می کند تنظيم فروغی که بر اساس حروف قوافی است بهتر است چرا که در آن غزل ها را راحت تر می توان يافت و قياس بين غزل ها هم آسان تر است. او گفت دکتر يوسفی فهرست جامعی از غزليات سعدی، هم بر اساس حروف اول ابيات و هم بر اساس قوافی به دست داده است و کشف الابياتی هم دارد که تمامی ابيات غزل ها را در بر می گيرد. با وجود اين پيدا کردن غزل ها در چاپ يوسفی دشوارتر است.

	سعيد حميديان گفت تنظيم فروغی بر اساس حروف قوافی است و در آن غزل ها را راحت تر می توان يافت و قياس بين غزل ها هم آسان تر است

وی انتقادهای خود را از روی جلد کتاب غزل های سعدی آغاز کرد و گفت از آنجا که آشپز دو تا شده است ناهماهنگی ها از همان روی جلد به چشم می خورد. روی جلد نوشته شده است به تصحيح و توضيح دکتر يوسفی، در صورتی که در داخل کتاب توضيحی وجود ندارد. البته دکتر اتابکی در جايی يادآور شده است که عمر مرحوم استاد يوسفی برای توضيحات وفا نکرد اما چه اشکالی داشت که توضيح روی جلد هم حذف می شد؟

آقای حميديان همچنين اشاره کرد که در مقدمه نوشته اند که بخش اول کتاب به « گفتاری درباره غزل های سعدی و لطف سخن او» اختصاص دارد، بخش دوم توضيحات مربوط به متن را در بر می گيرد و بخش سوم شرح نسخه بدل هاست. به غير از توضيحات که وجود ندارد، بخشی هم که بايد به غزل های سعدی و لطف سخن او اختصاص می داشت در کتاب بدل شده است به « به جای گفتاری درباره غزل های سعدی »، و از لطف سخن هم خبری نيست. « مگر قرار نيست مقدمه و ذی المقدمه هماهنگ باشد ؟ چه اشکالی داشت که آخرين تغييرات را هم در روی جلد وهم در مقدمه ثبت می کردند؟ اين به نظر بنده روش درستی نيست ».

ايراد ديگری که آقای حميديان بر چاپ يوسفی غزل های سعدی وارد کرد اين بود که گفت: در قسمت طيبات چاپ يوسفی سه چهار قصيده هست که اهل ادب درباره غزل يا قصيده بودن آنها همداستان نيستند. مانند « ماه فروماند از جمال محمد » که در چاپ فروغی جزو قصايد ذکر شده و « به نظر من هم قصيده است، اگرچه کوتاه است اما بيان غزلی ندارد ». يا قصيده بلندتر « فضل خدای را که تواند شمار کرد – يا کيست آنکه شکر يکی از هزار کرد » را در همان غزليات گنجانده اند. به نظر من هيچ اشکالی نداشت اگر اينها را حذف می کردند تا عنوان کتاب که « غزل های سعدی » است، با محتوا هماهنگی پيدا کند.

يکی ديگر از ايرادهای سعيد حميديان به اصطلاح به ترجيحات بلا مرجح بود. برای نمونه او از غزلی ياد کرد که در نسخه يوسفی به اين صورت ضبط شده است:

زيبد اگر طلب کند عزت ملک مصر دل
آنکه هزار يوسفش بنده خال و حال شد

	کاووس حسن علی از دانشگاه شيراز در باب نسخه تازه غزل های سعدی صحبت کرد

وی گفت: « بنده حال» چه مفهومی دارد که يوسف بنده حال بشود؟ اين در حالی است که نسخه ديگر شادروان يوسفی يعنی نسخه پر نوشته است « بنده جاه و مال شد » که به يوسف هم می خورد و فروغی هم همين ضبط را ترجيح داده است. نمونه ديگری که او ياد کرد غزلی بود که بيتی از آن به اين شکل در نسخه يوسفی آمده است:
اين چنين رخ با پری بايد نمود
تا بياموزد پری رفتارگی

آقای حميديان گفت اکثر نسخی که ايشان به دست داده اند « پری رخسارگی » ضبط کرده اند. پری رخساره تبديل می شود به پری رخسارگی، و درست است. اما آيا ما رفتاره داريم که به رفتارگی بدل شود؟

آقای حميديان ايرادهای متعددی هم به رسم الخط غير يکنواخت کتاب گرفت و گفت اگر کتاب در زمان حيات دکتر يوسفی انتشار می يافت ممکن نبود وی به اين ناهماهنگی ها رضا بدهد.

پس از دکتر حميديان، آقای دکتر محمد جعفر ياحقی از دانشگاه فردوسی مشهد و آقای کاووس حسنلی از دانشگاه شيراز در باب نسخه تازه غزل های سعدی سخن گفتند و مجلس پس از دو ساعت واندی به پايان رسيد.