 | | | | | | | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
شيعه، قدرت تازه در خاورميانه | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
باززايی شيعه نوشته ولی نصر يکی از پرفروشترين کتابهای امسال در زمينه قدرت گرفتن شيعيان در خاورميانه است. سخن اصلی ولی نصر در کتاب باززايی شيعه اين است که تحولات اخير در خاورميانه به ظهور نيروی تازه ای انجاميده که معادلات پيشين در اين منطقه را برهم زده است؛ اينکه شيعيان در قلمرو جهان اسلام به شکل بی سابقه ای قدرت يافته اند و در نتيجه راهبردهای بين المللی در خاورميانه بايد سراسر بازنگری شود. در دهه های گذشته، اين قدرتهای سنی بودند که يا در شکل حکومتها يا در قالب گروههای بنيادگرا و سلفی، بازيگران اصلی صحنه سياسی خاورميانه به شمار می رفتند و توجه کشورهای غربی از جمله آمريکا را به خود جلب می کردند. ولی نصر نتيجه می گيرد که جنگ داخلی ميان شيعه و سنی در عراق، طرح آمريکا را برای اين کشور نابود می کند و خطر آن برای غرب، بسی بيشتر از گروه تروريستی القاعده است؛ زيرا اين درگيری می تواند از مرزهای عراق فراتر رود و سراسر منطقه را به عرصه ای برای کارزار فرقه ای ميان شيعه و سنی بدل کند. از نظر نويسنده کتاب باززايی شيعه رويارويی آمريکا با گروه القاعده به بسيج سراسری نيروهای سنی نينجاميد، در حالی که تنش فرقه ای اين قابليت را دارد که افکار عمومی جهان سنی را در برابر افکار عمومی جهان شيعه قرار دهد و ابعاد پيش بينی نشده ای به جدال خونين ميان شيعه و اهل سنت ببخشد. کتاب باززايی شيعه با عنوان فرعی چگونه جدال درونی اسلام، آينده را شکل خواهد داد، به نوشته ولی نصر، درباره جنگ عراق نيست بلکه تنشهايی را که اين جنگ برانگيخته بررسی می کند و نيز اينکه تنشهای برآمده چگونه راه آينده را نقش می زنند. پرسش اصلی نويسنده اين است که چرا شيعه و اهل سنت با هم در جدالند؛ چرا اين جدال روز به روز اهميت بيشتری می يابد و اثری تعيين کننده بر آينده رابطه خاورميانه و نيز جهان اسلام با غرب برجا می گذارد. برای دستيابی به اين هدف، نويسنده در فصول نخستين کتاب شرحی از چگونگی شکلگيری فرقه شيعه و تفاوتهای بنيادين آن با مذهب اکثريت؛ مذهب اهل سنت و جماعت میدهد و می کوشد مبانی سياسی شيعه را بر پايه اصول اعتقادی آن بازنمايد. يکی از مدعيات اصلی کتاب اين است که تشيع بر خلاف تسنن، شريعتمدار نيست؛ يعنی روح شيعه بيش از آنکه در فقه آن بازتافته باشد در شعائر و آيينهای آن انعکاس يافته است.
در نتيجه، نويسنده جا به جا گزارشهای روزنامه نگارانه ای درباره برگزاری آيينهای عاشورا در کشورهای گوناگون مانند پاکستان و ايران و نيز سنت زيارت قبور امامان شيعه و امامزادگان می دهد. وی در فصل چهارم کتاب به نقش مفاهيمی مانند حادثه کربلا، مهدويت و شهادت در آثار علی شريعتی و نيز آيت الله خمينی می پردازد و توانايی اين مفاهيم را در بسيجگيری اجتماعی و انقلابی و نيرودادن به بنيادگرايی می سنجد. از سوی ديگر، نويسنده می انديشد که آيت الله خمينی بر خلاف سنت شيعه که آيين مدار است تا شريعتمدار، زير تأثير نويسندگان سنی مذهب جهان اسلام، برنامه عمل سياسی خود را برپايه شريعت بنا کرد و خواستار تشکيل حکومت اسلامی و اجرای احکام اسلام شد؛ ادعايی که به نظر می رسد نه دقيق است و نه مستدل. معلوم نيست نويسنده بر پايه کدام شالوده های نظری باور دارد که وابستگی شيعه به شريعت کمتر از وابستگی تسنن است و چرا می نويسد آيت الله خمينی در شريعتمداری خود بر خلاف سنت شيعه راه پيموده است. تأکيدی که نويسنده بر مسئله آيينهای مذهبی در تشيع می گذارد در صرف روايت داستانگونه برگزاری اين آيينها خلاصه می شود و در چارچوبی جامعه شناختی يا مردمشناختی مجال طرح نمی يابد. نقطه قوت کتاب آن است که مسئله شيعه در جهان امروز را در افقی گسترده بررسی می کند. ولی نصر، استاد مدرسه عالی نيروی دريايی (Naval Postgraduate School)، ساليان زيادی به کشورهای اسلامی، بويژه پاکستان سفر کرده و درباره وضعيت شيعيان در کشورهای بويژه خاورميانه پژوهش کرده است. از اين رو، چشمديدها و داده های مستقيم نويسنده وی را توانا می کند تا جنبش و رونق تازه شيعيان را در چشم اندازی بين المللی بنگرد.
جذابيت بخش عمده ای از کتاب، بيش از آنکه به بنمايه های نظری آن بازگردد بر روايت و حکايت همين چشمديدها استوار است. کتاب فاقد نظم نظری و روششناسی علمی به نظر می آيد و در نتيجه بسياری از چشمديدهای نويسنده کمتر توانسته اند در قالب مشخص روش شناختی به فهم عميقی از واقعيت جدال ميان شيعه و سنت به کار گرفته شود. اين سنخ نوشته های ساده سازانه و ساده انگارانه سياسی که دعوی شناخت شيعه يا اسلام را دارند، در سالهای اخير در زبانهای فرنگی رواج يافته است و بيشتر به اشتهای خوانندگان نا آشنا به اسلام پاسخ می دهد تا کسانی که به واقع در پی درک علمی واقعيت جاری اند و چارچوبی تئوريک برای فهم رويدادهای کنونی در جهان اسلام جستجو می کنند. ولی نصر می گويد تنش فرقه ای ميان شيعيان و سنيان، پيشينه ای هزارساله دارد اما امروزه در درون بافت سياسی و اقتصادی تازه جهان اسلام صورت و سيرت نوينی يافته است. او بدرستی تأکيد می کند که دعوای شيعه و سنی دلايل و انگيزه های الهياتی و کلامی دارد و از اختلاف نظر بر سر رهبری سياسی امت اسلامی پس از پيامبر سرچشمه می گيرد اما نبايد عوامل اقتصادی و سياسی و اجتماعی، مانند فقر، فساد سياسی حکومتهای خودکامه اسلامی و واپسماندگی فرهنگی را از نظر دور داشت. روشن است که حل اين نزاع به يافتن راه حلی برای همين نابسامانيهای اقتصادی، سياسی و فرهنگی وابسته است و از جمله تا زمانی که شيعيان در هر کشوری نتوانند به تناسب جمعيت خود در ساختار سياسی راه يابند، جدال بر سر قدرت ميان نيروهای اجتماعی، در شکل جدال شيعه و سنی نمود و تداوم خواهد يافت. از ديدگاه نويسنده کتاب، همان گونه که استقرار دموکراسی در اروپا بدون پايان يافتن تنشهای فرقه ای ميان مذاهب گوناگون مسيحی ممکن نشد، تدوام جدال فرقه ها در جهان اسلام نيز مانع دشواری بر سر راه تثبيت دموکراسی در کشورهای اسلامی است. ايران؛ کانون سياست شيعی کتاب باززايی شيعه پيش از هرچيز برای تصميمگيران سياسی در ايالات متحده آمريکا نوشته شده که بيشترين حضور نظامی را در منطقه خاورميانه دارد و اکنون درگير جنگ نافرجام در عراق است. از اين رو، بسياری از اطلاعاتی که در اين کتاب آمده شايد برای خواننده شيعه يا آگاه از مبانی و هويت شيعه تازگی نداشته باشد. همچنين، به اذعان نويسنده، کتاب به قصد پژوهشی آکادميک نوشته نشده و بيشتر رشته ای از گزاره هايی را به هم پيوسته که تصويری از وضعيت بغرنج جدال شيعه و اهل تسنن و اثر آن در سياست آينده جهان اسلام به دست می دهد. با اين همه، در بخشهايی که نويسنده به تکاپو و تلاش شيعيان برای شکل دادن به مفاهيم و نظامهای سياسی تازه پرداخته، بويژه بخشهای مربوط به ايران، برای خواننده ايرانی فاقد گيرايی مطلق نيست. نويسنده از قول مهدی حائری يزدی، فيلسوف و فقيه فقيد ايرانی و فرزند شيخ عبدالکريم حائری يزدی، بنيانگذار حوزه علميه قم نقل می کند که وی در اوج جنگ ايران و عراق و جوی خونی که ميان دو کشور جاری بود، به ديدار استاد خود در فلسفه، آيت الله خمينی می رود. آيت الله خمينی تنها روی فرشی در حياط خانه خود نشسته بود، حائری، نگران و آشفته، از تشويش خود درباره جنگ ايران و عراق می گويد و از آيت الله خمينی میخواهد راهی به پايان کشتار بيگناهان در دو سو بگشايد و به جنگ ميان مسلمانان پايان دهد. به گفته مهدی حائری، آيت الله خمينی در سکوت به سخنان او گوش می سپارد و سرانجام با يک جمله پاسخ می دهد: "آيا وقتی زلزله می آيد شما به خدا هم اعتراض می کنيد؟". حائری شگفتزده از همسان انگاری رهبر جمهوری اسلامی با خداوند، خاموش می نشيند و بی آنکه سخنی بگويد، وی را ترک می کند و ديگر هرگز به ديدار استاد خود نمی رود. ولی نصر، اين جمله آيت الله خمينی را بيش از پاسخی ساده تفسير می کند و آن را تصور آيت الله خمينی در اتصال به حقيقت مطلق و آگاهی مستقيمش از اراده خداوند می داند که در نظريه ولايت فقيه بازتابيده است. برای ولی نصر، آيت الله خمينی، رهبر مذهبی يگانه ای است که هم در نظر هم در عمل با سنت شيعه فاصله گرفته است. اين فاصله در لقب وی "امام" بخوبی ديدنی است؛ عنوانی که شيعيان تا آن زمان به شخصی جز امامان دوازده گانه معصوم نداده بودند. با اين همه پاره ای از نقلهايی از اين دست، فاقد منبع و استناد است؛ از جمله معلوم نيست منبع نويسنده در نقل اين حکايت چيست که روزی يکی از نمايندگان مجلس شورای اسلامی از آيت الله خمينی پرسيد آيا شما همان مهدی موعود هستيد؟ و آيت الله خمينی هيچ پاسخی به وی نداد. همچنين پاره ای از گزاره هايی که در اين کتاب به عنوان واقعيت آمده اند، درست نيستند؛ از جمله اينکه محمود احمدی نژاد رئيس جمهور کنونی ايران عضو انجمن حجتيه بوده است. احتمالاً اين گزاره از آن رو آورده شده تا نسبت بنيادگرايی شيعی را با مسئله مهدويت پررنگ نشان دهد. مواردی از اين دست موجب شده که بسياری از مدعيات نظری نويسنده از جمله درباره آيين مدار و نه شريعتمدار بودن فقه نيز نادقيق و مناقشه برانگيز باقی بماند. روی هم رفته، انتشار اين کتاب، در سالی که تنش فرقه ای در عراق، در تاريخ کشتار متقابل شيعه و سنی، دست کم نظير اندکی دارد، به تصميمگيران سياسی در واشنگتن ياری می کند تا اولاً از پيامدهای نا انديشيده جنگ عراق بهتر آگاه شوند و ثانياً راهبردهای سياسی خود را در خاورميانه بر پايه جدی گرفتن نيروهای شيعه، بويژه در لبنان و عراق، تعديل کنند. مشخصات کتابشناختی Nasr, Vali | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
بسياری از مدعيات نظری نويسنده از جمله درباره آيين مدار و نه شريعتمدار بودن فقه نادقيق و مناقشه برانگيز است
'ایتالیا امنیت جانی افشاگر مافیای ناپل را تامین کند'
