رحیم رحیمیان از شهر دوشنبه

	پهلوهای ناگشوده آثار و زندگی حافظ از موضوعات مورد بحث پژوهشگران در اين همايش بود

در این همایش که با حمایت رایزنی فرهنگی ایران در تاجیکستان برگزار شد، پژوهشگران حافظ از دانشگاههای مختلف تاجیکستان به بررسی پهلوهای ناگشوده آثار و زندگی او پرداختند.

قهرمان سلیمانی، رایزن فرهنگی ایران در تاجیکستان که از مبتکران این همایش بود، در جریان سخنرانی خود نخست به مقایسه رودکی و حافظ پرداخت و گوناگونی معنا را از مهم ترین ویژگیهای شعر حافظ خواند.

آقای سلیمانی افزود: "از برجسته ترین قصاید فارسی در حوزه خمریات قصیده "مادر می" از آدم الشعرا رودکی است:

مادر می را بکرد باید قربان،
بچه او را گرفت و کرد به زندان...

تلقی آدم الشعرا از شعر روزگار خودش لفظ خوب و معنی آسان بود. در شعر خواجه (حافظ) می خوانیم که:

	آقای سلیمانی حافظ را با رودکی مقايسه کرد و چندمعنايی را از تحولات عمده در شعر حافظ خواند.

الا ای طوطی گویای اسرار
مبادا خالیت شکر ز منقار...
سخن سربسته گفتی با حریفان
خدا را زین معما پرده بردار.
بیا و حال اهل درد بشنو
به لفظ اندک و معنی بسیار.

جان کلام در همین جاست، آنچه در فاصله میان رودکی و حافظ اتفاق افتاد، تحول در معنا بود، آنچه "چندمعنایی" گفته شد. درواقع آن نقطه پیوندی که این دو نوع نگاه به شعر کلاسیک فارسی را نشان می دهد، همین "لفظ اندک و معنی بسیار" است که تلقی خواجه حافظ از شعر بوده و آنچه را هم که آدم الشعرا از شعر گفت، تلقی او از مقوله شعر و حوزه معنا را بیان می کند."

رایزن فرهنگی ایران نوع نگاه حافظ به شعر را چنین تعریف کرد: "این چندمعنایی و یا به قول حافظ "معنای بسیار" کاملا یک تحول در حوزه معنای شعر فارسی است که حافظ آگاهانه وارد آن شده، تا جایی که این چندمعنایی را می توان به عنوان یکی از اساسی ترین ویژگیهای شعر او معرفی کرد."

به گفته آقای سلیمانی، "هرچه ما به حوزه زبان و ادب نزدیکتر می شویم، دایره معنا افزایش پیدا می کند" و "اصل ترجمه ناپذیری شعر هم به همین چند معنایی" برمی گردد.

از سوی دیگر، پرفسور میرزا ملااحمدف، دانشمند تاجیک، به نقد پژوهشگرانی پرداخت که حافظ را بر اساس گرایشهای ایدئولوژی مختلف به شیوه های گوناگونی مورد بررسی قرار داده اند.

	پرفسور ملااحمدف از پژوهشگران حافظ که شعر او را بر اساس گرايش های ايدئولوژی بررسی کرده اند، انتقاد کرد.

آقای ملااحمدف حافظ شناسان را به چند گروه جدا کرد: "گروهی از محققان و مفسران بر این اندیشه اند که غزلیات حافظ کاملا مضامين تصوفی دارند و از آنها معنی و تصویرهای زمینی جستن کار بیهوده ای است. به این گروه ادوارد براون، مرتضی مطهری، محمد علی بامداد، محسن بینا و دیگران شامل می شوند."

این دانشمند تاجیک در باره گروه دیگری از حافظ شناسان گفت: "گروه دوم که بیشتر محققان تاجیک و شوروی را در بر می گیرد، در شعر حافظ تنها عناصر مادی گرایی و ضددینی جسته و اندیشه های رندی او را ضددینی تلقی کرده اند. این مطلب در آثار علمی خالق میرزازاده، میخاییل زاند، عصمتف، قادرف و امثال اینها بیشتر به نظر می رسد. برخی دانشمندان چون احمد کسروی ارزش اشعار حافظ را کاملا نادیده گرفته و حتی مضر قلمداد کرده اند."

پروفسور میرزا ملااحمدف از پژوهشگرانی هم نام برد که تلاش کرده اند این نظرات ضد و نقیض را به هم آورند: "هرچند در پژوهشهای عبدالغنی میرزایف، براگینسکی، رجبف، اسلامی ندوشن، اعلاخان افصح زاد، محمد انصار، قربان واسع و دیگران به آمیزش نظرها و اندیشه های مختلف، از جمله امتیاز عشق الهی و زمینی در اشعار حافظ اشاره ها هست، ولی عوامل ظهور آن آشکار نشده است."

آقای ملااحمدف افزود که یکی از سببهای اختلاف نظر در ارزیابی اندیشه های حافظ نادیده گرفتن جنبه های اصلی سبک آفرینش او و صنایعی بوده که حافظ در غزلیات خود به کار برده است.

	مصباح الدین نذریقل انتخاب اوزان مناسب را از عناصر مورد توجه حافظ خواند که در شعر او تاثیر عمیقی داشته است.

در نهایت، مصباح الدین نذریقل، استاد دانشگاه دولتی تاجیکستان، "انتخاب وزن مناسب" را که "یکی از شرایط اصلی شعر خوب" محسوب می شود، از عناصر مورد توجه حافظ خواند که در شعر او تاثیر عمیقی داشته است.

آقای نذریقل افزود: "خواجه حافظ در انتخاب و کاربست وزن مناسب همواره عنایت فرموده است. او در سرودن غزلهای خویش از چهل وزن خوش آهنگ عروض فارسی تاجیکی به طور استادانه استفاده کرده است که از این مقدار 95.37 درصد غزلها در 29 وزن چهار بحر – هزج، رمل، مضارع، مجتث – و 4.63 درصد دیگر این غزلها در یازده وزن پنج بحر – رجز، منسرح، سریع، خفیف، متقارب – گفته شده اند."

همایش بزرگداشت حافظ در دانشگاه زبانهای تاجیکستان بیشتر از یک همایش بحث و گفتگوی شعرشناسان بود. در جریان این همایش گروهی از آوازخوانهای مقامسرا نیز با سرودن غزلیاتی از حافظ به سبک "ششمقام" حاضران را خوشنود ساختند.