علی امينی نجفی

پيشرفت همه جانبه در مطالعات دوران هخامنشی را مرهون دو عامل دانسته اند: يکی يافته ها و اسناد تازه که از سراسر قلمرو پهناور هخامنشی به دست آمده و ديگر به عرصه آمدن نسل تازه ای از پژوهشگران، مؤرخان و باستان شناسان، که با ديدی نو و پالوده از پيش داوری های رايج به تاريخ گذشته می نگرند.

	پير بريان: تاريخ هخامنشيان را دشمنان آنها روايت کرده اند

برنامه های گسترده ای که از اوايل سپتامبر امسال به همت موزه بريتانيا و با همکاری "بنياد ميراث ايران" در محل اين موزه در لندن به اجرا در آمده است، هم تا حدی محصول اين پيشرفت تازه است و هم سر آن دارد که به اين روند نيروی تازه ای بدهد.

چرا امپراتوری هخامنشی فراموش شد؟

پژوهش های تازه اين ديدگاه را تائيد می کنند که پادشاهی هخامنشی، اولين قدرت بزرگ تاريخ جهان، در مقايسه با امپراتوری های مصر و يونان و روم به خوبی کاويده نشده، وزن و ارج آن در سير تمدن بشر به درستی شناخته نشده و تا حدی در محاق فراموشی فرو رفته است.

کنفرانسی که تحت عنوان "دنيای ايران هخامنشی" از ۲۹ سپتامبر تا اول اکتبر در موزه بريتانيا برگزار می شود، بر آنست که برخی از زوايای فراموش شده تاريخ را يادآوری کند و بر گوشه های تاريک آن نور تازه ای بيفکند.

اين کنفرانس بخشی مهم از برنامه ايست که بيشتر در کانون توجه کارشناسان و پژوهشگران قرار دارد. طی اين سه روز نزديک شصت پژوهشگر و تاريخ دان از تحقيقات و مطالعات تازه خود گزارش می دهند.

روز اول کنفرانس با خوشآمدگويی جان کرتيس از مسئولان موزه بريتانيا شروع شد.

	ريچارد فرای در کنفرانس، عکس از اکبر نعمتی

پروفسور پير بريان اولين سخنران کنفرانس بود، استاد برجسته تاريخ يونان و ايران هخامنشی در کولژ دو فرانس. تحقيقات ژرف بريان را می توان نقطه عطفی در پژوهش های تاريخی سالهای اخير دانست. او از پژوهشگرانی است که با بازخوانی نقادانه متون گذشته و ژرف نگری در اسناد نويافته، بسياری از اسطوره های کهن و آشنای تاريخ هخامنشيان را به چالش گرفته است.

کتاب اصلی او به نام "تاريخ امپراتوری ايران باستان" بی گمان مهمترين اثر در تحقيقات ايران شناسی سالهای اخير است. کتاب به فاصله ای اندک به زبانهای انگليسی و آلمانی ترجمه شد و جای خود را در محافل علمی باز کرد.

از کتاب مزبور دو ترجمه به زبان فارسی وجود دارد، که آقای بريان تنها يکی از آنها را معتبر و درست می داند.

قلم در کف دشمن!

در تز پروفسور بريان نکته تازه ای نيست، اما او آن را به شيوه ای مستدل و مستند ارائه داده است. طبق نظر او هخامنشيان اسناد مکتوب اندکی از خود باقی گذاشته اند، در نتيجه قلم در کف دشمنان آنها افتاده است. تاريخ هخامنشی عمدتا از نوشته های يونانی به ما رسيده که با ايرانيان خصومت ديرين داشته و طبعا تصويری ناخوشايند از آنها ارائه داده اند. بنابر اين اسناد و مآخذ يونانی در اين زمينه را بايد از نو، با احتياط فراوان و با ديدی نقادانه بازخوانی کرد.

	روی جلد کتاب "تاريخ شاهنشاهی ايران" نوشته پير بريان

بر اساس مندرجات کتاب تصويری که از ايرانيان هخامنشی (که يونانيان آنها را "بربر" می خواندند) به ما رسيده، آنها را بيشتر قومی ستيزه جو و ويرانگر می نمايد. درحاليکه از برخی اسناد، حتی از زبان يونانيان منصف تری مانند هرودوت چنين بر می آيد که آنها فرهنگی درخشان داشته و در تاريخ تمدن نقش برجسته ای ايفا کرده اند.

برخلاف آنچه مؤرخان نا آگاه يا مغرض رواج داده اند، هنر ايرانيان تنها به جنگ آوری و کشورگشايی خلاصه نمی شده است. آنها بر حکام آشور و بابل چيره شدند، اما از ميراث تمدن های پيشين بهره بردند و دستاوردهای علمی و فنی آنها را گسترش دادند.

آنچه هخامنشيان در عرصه های اداری و اجرايی ارائه داده اند، تنها از تمدنی پيشرفته و بالنده بر می آيد. نظام اداری متکی بر تقسيمات بهنجار و دقيق، شبکه های ارتباطی کارآمد، سيستم پول واحد و ترتيبات اجرايی ديگر از نظامی به سامان و کارآمد حکايت دارد.

پروفسور بريان در کتاب تازه تری به عنوان "داريوش در سايه اسکندر" نشان می دهد که هرآنچه تاريخ درباره داريوش سوم، آخرين پادشاه هخامنشی روايت کرده، از رهگذر روايت زندگی اسکندر، يعنی رقيب و دشمن اصلی او نگاشته شده است. در نتيجه می توان گفت که سيمای راستين داريوش تا امروز در زير هيبت و افسون اسکندر پنهان مانده است.

"يونانيان بر ضد بربرها!"

	خانم ايگناتيادو: ردپای هنر هخامنشی در صنعت شيشه سازی يونان باستان

پروفسور بريان در سخنرانی خود در کنفرانس جايگاه هخامنشيان را در منابع تاريخی اروپائيان پس از دوران رنسانس روشن کرد و کاستی های فراوان، روايتهای ناقص يا اغراق آميز آنها را برشمرد. او نشان داد که بيشتر اين منابع لغزش های يونانيان را تکرار کرده و از ديدگاهی غرب محور، موقعيت هخامنشيان را کم ارج و مقدار معرفی کرده اند.

پروفسور تام هريسون از دانشگاه ليورپول، به جايگاه هخامنشيان در تاريخ نگاری معاصر غربی پرداخت. تحقيق او نشان می داد که اين تاريخ نگاری در مواردی بسيار از روح بی طرفانه علمی به دور بوده و گاه به اغراض استعماری آلوده شده است.

پروفسور ريچارد نلسون فرای نيز از سخنرانان اولين روز کنفرانس بود. او عمری دراز را در تحقيقات و مطالعات ايران شناسی سپری کرده و برخی از آثارش به زبان فارسی ترجمه شده است. آقای فرای به طرح نظريات و فرضيه های تازه ای در پيوند خانوادگی هخامنشيان با حکام سلف آنها يعنی مادها پرداخت.

گزارش از کاوش های تازه

چندين سخنران از محافل و بنيادهای علمی گوناگون با ارائه تازه ترين شواهد و اسناد به دست آمده طی کاوشها و حفاری های سالهای اخير در پاکستان و آذربايجان و آسيای ميانه، گوشه های پنهانی از سرگذشت هخامنشيان را معرفی کردند.

	خانم کوبه: نشانه های هنر هخامنشی از شوش تا مصر گسترده است

خانم دسپينا ايگناتيادو، کارشناس موزه تسالونيکی در يونان در گفتار خود جوانب و ويژگی های شيشه گری هخامنشی را بر شمرد و با ارائه طرح ها و عکس های بيشمار، تأثير آن را بر صنعت شيشه سازی يونانيان باستان تشريح کرد.

خانم آنی کوبه، کارشناس موزه لوور، با ارائه نمونه هايی از آثار تزئينی و کاربردی از مجموعه های محفوظ در موزه لوور، رگه های بارز هنر هخامنشی را در دفينه های بازيافته در قلمروی وسيع از شوش تا مصر نشان داد.

شاپور شهبازی استاد برجسته مطالعات هخامنشی نيز قرار بود در کنفرانس حضور و سخنرانی داشته باشد، اما به علت بيماری از شرکت در آن باز ماند.

اين کنفرانس تا شنبه اول اکتبر ادامه دارد.