BBCPersian.com

اذان‌گوی پرآوازه و مشهور آذری، رحيم مؤذن زاده، در آستانه‌ هشتاد سالگی و بعد از بيست و چهار روز بستری بودن در بيمارستان مدائن به خاطر بيماری کليوی و مثانه، دوباره به خاطر عود بيماری به بيمارستان منتقل شد ولی معالجات موثر واقع نشد و او درگذشت.

رحيم مؤذن زاده اردبيلی که به خاطر اذان مشهور و تاريخی‌اش در حافظه‌ جمعی ايرانيان و شايد بسياری از مسلمين جای دارد، فرزند حاج شيخ عبدالکريم اردبيلی است و در خانواده‌ای متولد شده است که شايد بيش از يک قرن به فعاليت‌های مذهبی می‌پرداخته‌اند.

پدر رحيم مؤذن زاده‌ اردبيلی، تا سال 1322 در منطقه‌ اردبيل به وعظ و اذان‌گويی مشغول بود و نخستين بار به خاطر اذانی که در این سال در رادیو گفته بود شهرت پيدا کرد و سپس تا سال 1326 برنامه سحری راديو را به صورت زنده،‌ از طريق مسجد امام (مسجد شاه سابق) اجرا می‌کرد و در سال 1329 از دنيا رفت.

در خانواده‌ مؤذن زاده که اغلب به فعاليت‌های مذهبی و اذان‌گویی پرداخته‌اند، رحيم مؤذن زاده، فرزند ارشد شيخ عبدالکريم، که متولد 1304 شمسی است، راه پدر را با جديت بيشتر پی گرفت و عملاً پس از درگذشت پدرش، به جای او قرائت اذان را ادامه داد. برادران رحيم، سليم و داوود نيز اذان می‌گويند. رحيم برادر ديگری نيز داشته است به نام نعيم که اذان می‌گفته است ولی در سن 25 سالگی از دنيا می‌رود. برادر ديگر رحيم، محمود مؤذن زاده، اما نظامی است. نام خانوادگی رحيم در شناسنامه، مؤذن است اما گويند‌‌گان راديو همواره از نام مؤذن زاده برای معرفی او استفاده کرده‌اند.

اذان مشهور مؤذن زاده که در گوشه‌ی روح الارواح آواز بيات ترک (زند) خوانده شده است، اذانی است که رحيم مؤذن زاده در سال 1334 در ميدان 15 خرداد در استودیوی 6 خوانده است.

به روايت خود مؤذن زاده، او در حالی که روزه‌دار بوده ، می‌خواسته است اذانی بگويد تا برای فرهنگ ايران و اسلام يادگاری ارزنده باشد. مؤذن زاده برای ضبط اين اذان گوشه‌های مختلفی را می‌آزمايد اما هيچ کدام مورد پسندش واقع نمی‌شود تا اين‌که مناسب‌ترين گوشه را برای قرائت اذان،‌ روح‌الارواح می‌بيند. مؤذن زاده بارها گفته است: "از ضبط اين اثر هميشه يک احساس غرور معنوی در طول سال‌های گذشته با من همراه بوده است و اگر تنها همين ثروت معنوی باقی بماند برای من کافی است". موذن زاده اردبيلی که زمانی در اردبيل زندگی می‌کرد، بعدها به مهر شهر کرج کوچيد و در آنجا ساکن شد.

رحيم مؤذن زاده‌ اردبيلی مؤذنی است که صدای‌اش در روح و جان ايرانيان خانه دارد و نغمه‌های اذان او در دل مؤمنين و حتی غير متدينين خوش نشسته است. سر اين همه تأثيرگذاری و نفوذ اذان او چی‌ست؟

بخش مهمی از پاسخ اين سئوال را بايد در موسيقی ايرانی جست‌وجو کرد. پيش از هر چيز بايد گفت که دامنه‌ تأثير موسيقی ايرانی بسی فراتر از سرزمين ايران بوده است و به اين معنا در ميان اعراب نيز هنگام قرائت قرآن و حتی آوازها، اعراب نيز ناگزير متوسل به همان پرده‌ها و گوشه‌های موسيقی ايرانی شده‌اند. دامنه موسيقی ايرانی با فزون از سيصد گوشه، در بسياری از نغمه‌های موسيقایی اعراب نيز اثر گذاشته است، تا حدی که گوشه‌هايی مانند راست، حسينی در موسيقی اعراب نيز جايگاه خود را دارد.

صاحب‌نظران و استادان موسيقی متذکر شده‌اند که هر گوشه‌ای در موسيقی ايرانی حالت و پيام خاصی دارد و حس ويژه‌ای را به شنونده‌ آن القاء می‌کند. مؤذن زاده‌ی اردبيلی اذان مشهورش را در گوشه‌ی روح الارواح آواز بيات ترک (زند) خوانده است. گوشه‌ روح الارواح گوشه‌ای است که مخصوص حالات روحانی و لحظات متعالی صحبت و گفت‌وگو با معشوق و محبوب است.

واژه‌ روح در موسيقی قديمی ايران، در مواردی مانند روح راح يا راه روح از الحان دوره‌ ساسانی به چشم می‌خورد. ترکيب اضافی روح الارواح از قرن يازدهم در موسيقی ايران مشهود است. خواندن اذان در این گوشه در بين مسلمانان رايج بوده است و اعم از منبری‌ها، روضه‌خوانان، نوحه‌خوانان و همچنين مؤذنين با اين گوشه آشنا بوده‌اند، از جمله اهل موسيقی، اقبال السطان يا جناب دماوندی و مانند اين‌ها هستند که با کاربرد آن آشنا بوده‌اند و جناب دماوندی نيز صفحه‌ای دارد به نام «اذان در روح الارواح».

اين گوشه حالتی از طمأنینه و آرامش را به شنونده القاء می‌کند مناسب با هنگام شنيدن اذان که شنونده آماده اقامه نماز است. با توجه به اين نکات، مؤذن زاده‌ اردبيلی قطعاً با آگاهی کامل اين پرده را برای خواندن اذان انتخاب کرده است و کلمات، عبارات و شهادت‌های مندرج در اذان مناسبتی تام و تمام با پرده‌ای دارند که اذان در آن اجرا می‌شود.

در حال حاضر از جمله اذان‌هايی که صدای جمهوری اسلامی پخش می‌کند،‌ اذان‌های ديگر هم هست که در دستگاه سه‌گاه است و اذان‌هايی در شوشتری نيز گفته شده‌اند. با اين حال با توجه به فضا و حال و هوای خاصی که بيات ترک (زند) و به خصوص گوشه‌ روح الارواح دارد، به نظر می‌رسد اين گوشه برای اذان است و به سايقه‌ همين خصلت است که اين اذان اين اندازه در روح و روان مردم اثر دارد و ناخودآگاه ضماير آن‌ها را مسخر کرده است.

اذان مؤذن زاده و صدا و سيمای جمهوری اسلامی

در اوایل انقلاب در صدا و سيما، از پخش برنامه‌ها و اصواتی که به نحوی يادآور پيش از انقلاب باشد خودداری می‌شد که بعدها وقتی فهميدند منطق درستی بر اين روش حاکم نيست، اين شيوه به زودی منسوخ شد. تنها زمانی که احتمالاً اذان مؤذن زاده پخش نمی‌شده، در همين دوران بوده است.

بجز اين، تا به حال رسماً هيچ موضع‌گيری فقهی در فتاوای فقهای شيعه در باب اذان و موسيقايی بودن آن نشده است. فرزند ارشد آقای مؤذن زاده، جعفر مؤذن زاده، ضمن اشاره به اين موضوع می گويد که اگر هم زمانی اين اذان پخش نمی‌شده است، احتمالاً به اين دليل بوده است که تصور می‌کرده‌اند آقای مؤذن زاده از دنيا رفته است و تا به حال هيچ ممنوعیت و محدوديتی در پخش اين اذان وجود نداشته است.

اين نکته شايد نياز به توضيحی اضافی داشته باشد. اگر از لحاظ فقهی به موسيقی سنتی و تأثير آن در آواهای مذهبی نگاه کنيم، در اصطلاح فقهی مطلقاً نمی‌توان حکم غنا را بر موسيقی اصيل ايرانی و نغمات و پرده‌های آن جاری کرد. شاهد اين امر اين است که در روزگاران دور و زمانی که به دلايل حکومتی و سياسی موسيقی ایرانی تحت فشار قرار گرفت، آن نغمه‌ها به دامان امام حسين پناه بردند و سر از تعزيه‌ها و تکيه‌ها در آوردند و خود را در نوحه‌ها و روضه‌ها متجلی ساختند. به تدريج با کم شدن فشارها، موسيقی ايرانی جايگاه خود را پيدا کرد اما کماکان در نغمه‌های مذهبی هم باقی ماند. اما،‌ چنان‌که حتی مؤذن زاده‌ی اردبيلی می‌گويد، اين وضعيت ديگر تداوم پيدا نکرده است و بسياری از مؤذنين با آن نغمه‌ها و گوشه‌ها بيگانه شده‌اند. استفاده از موسيقی آوازی در قرائت قرآن و اذان کاری است متداول. اذان نيز از الگويی مشابه تبعيت می‌کند و اذان مؤذن زاده‌ی اردبيلی نيز چنين است.

همچنين گفته شده است که بعد از هر جمله از اذان مشهور مؤذن زاده، او عبارات و ادعيه‌ای را می‌خوانده است (که مدعی شده‌اند یکی ديگر از دلايل ممنوعيت ادعايی اين اذان بوده است). در گفت‌وگويی که با فرزند ارشد رحيم مؤذن زاده انجام دادم، درباره‌ اذانی که آقای مؤذن زاده قرائت کرده‌اند پرسيدم و بنا به روايت ايشان، پس از هر بند از اذان، آقای مؤذن زاده، ادعيه و عباراتی را به حالت زمزمه قرائت می‌کند. اما به خاطر محدوديت زمانی پخش اذان در صدا و سيما، اذان ايشان بدون آن ادعيه و عبارت پخش می‌شود و تنها همان بند مربوط به شهادت بر ولايت امام علی، عبارات کوتاهی در بزرگداشت امام اول شيعيان دارد. با اين حال سليم مؤذن زاده، برادر ديگر رحيم مؤذن زاده،‌ که از مؤذنين و مداحان به نام است، همين اذان را با عبارات و ادعيه ياد شده در آواز بيات ترک هنوز هم اجرا می‌کند.

اخلاص و آشنايی با موسيقی: راز ماندگاری اين اذان

مؤذن زاده در گفت‌وگويی که با ايسنا داشته است، راز تأثيرگذاری‌ اذان‌اش را در اخلاص دانسته است که اذانی که از نيت صافی و دلی پاک گفته شود، هر آدمی را به مسجد می‌کشاند.

در همان گفت‌وگو، مؤذن زاده موسيقی را جوهره‌ روح آدمی می‌داند که روح را صيقل می‌دهد،‌ خاصه موسيقی سنتی. يکی از گلايه‌هايی که مؤذن زاده دارد اين است که «بسياری از مؤذنين در اکثر اجراهای خود از عرب‌ها تقليد می‌کنند در حالی که بايد در خواندن اذان ابتکار و نوآوری داشته باشند، چون با تقليد چيز ماندگاری را نمی‌توانند از خود به يادگار بگذارند.»

چنان‌که فرزند آقای مؤذن زاده می‌گويد، اين خانواده از قديم الايام با موسيقی و دستگاه‌های موسيقی آشنايی داشته‌اند و به طور موروثی اين کار را ادامه می‌داده‌اند و همواره با موسيقی مأنوس بوده‌اند. مؤذن زاده‌ها در عين آشنايی با موسيقی در کلاس‌های برخی از استادان موسيقی نيز شرکت می‌جسته‌اند.

خدمات