شاهرخ گلستان در پاريس

ساختمان عالی قاپو در ميدان نقش جهان اصفهان - ژوئيه 1913

برخی از نمايشگاه ها نيز همراه با اسناد و مدارکی عرضه می شوند که به آنها جنبه پژوهشی با ارزشی می بخشد، مثل نمايشگاه بسيار ديدنی عکاس معروف "روبرت کاپا" (۱۹۵۴ – ۱۹۱۳ ميلادی) که طی سه هفته نه تنها عکس های تکان دهنده ای از جنگ و کشت و کشتارها، که تصاويری بسيار ديدنی از زيبايی های زندگی و دوران صلح و آرامش انسان ها را در کارنامه اش دارد و تماشای نمايشگاهش دو ساعتی وقت می برد، سوای يک ساعتی که در صف انتظار بايد گذراند!

از نمايشگاه هايی که می تواند برای خوانندگان جالب توجه باشد، نمايشگاهی است از عکسهای "هانری ويوله" مهندس معمار فرانسوی که در سال ۱۹۱۲ ميلادی از آثار معماری اسلامی ايران و زندگی مردم آن زمان گرفته است و حال بعد از نود و دو سال، برای نخستين بار به نمايش گذاشته شده اند.

عکس های هانری ويوله با اينکه بيشتر نگاهی به معماری بناها دارد، اما در عکس های عرضه شده در اين نمايشگاه چندان اثری از جزئيات مثل درها و پنجره ها و يا نماهايی از داخل بنا يا شبستان مساجد ديده نمی شود

انگيزه گردانندگان گالری کلود ساموئل برای برپايی اين نمايشگاه بيشتر نمايش عکسهايی است که خانم "مارين فرومانژه" عکاس جوان فرانسوی طی دو سفر که در سالهای ۲۰۰۰ و ۲۰۰۳ به ايران کرده است همان بناها را از همان زاويه و به همان اندازه و تناسب، مجدداً عکسبرداری کرده و با قرار گرفتن عکسهای قديم و عکسهای جديد در کنار هم، تغييرات بافت شهری يا ترميم بناها و در مواردی ويرانی آنها را می توان مشاهده کرد.

"هانری ويوله" با سفارش نامه ای که "ممتاز السلطنه وزير مختار دائمی دولت عليه مقيم پاريس" به تاريخ ۲۲ دسامبر ۱۹۱۱ به دستش داد و در آن از جمله گفته شده است "دارنده اين ورقه، مسيو ويوله تبعه دولت فخيمه فرانسه است که برای تحصيل اطلاعات علم عتيقه از راه روسيه عازم ايران است. از حکام و سرحدداران دولت عليه خواهش می شود که عند الضروره از لازمه مساعدت و همراهی در حق او مضايغه نفرمايند" ، به ايران رفت و عکسهايی از مساجد و ساختمان های مهم آن زمان درتهران، خراسان، مازندران، اصفهان، نائين، سمنان و شوشتر تهيه کرد.

در اين مجموعه عکسهايی هم از زندگی در کوچه و خيابان، سوار بر درشکه و يا در مجالس عروسی و همينطور عکس هايی از خود هانری ويوله و همسرش از جمله عکسی که آنها را با دو افسر انگليسی در "هارونيه" شهر توس هنگام صرف ناهار نشان می دهد، با دو تفنگ که کنار آنها به ديوار باغ تکيه داده شده است و معلوم نيست که آنها به شکار رفته اند يا تفنگها را به قصد حفظ امنيت شان همراه دارند.

يک سند ديدنی آن سفر صورتحساب محل اقامت آنها در تهران است. اسم مهمانخانه "هتل دو پاری" است و صورتحساب هم با خطی خوش، به زبان فرانسه نوشته شده است.

عکس های هانری ويوله با اينکه بيشتر نگاهی به معماری بناها دارد، اما در عکس های عرضه شده در اين نمايشگاه چندان اثری از جزئيات مثل درها و پنجره ها و يا نماهايی از داخل بنا يا شبستان مساجد ديده نمی شود.

فراموش نکنيم که با عدم امکانات فنی صد سال پيش، عکاسان محدوديت های بسياری برای عکاسی در صحنه های داخلی داشتند.

از عکسهای ديدنی، بناهای مسجد "تاری خانه" و "برج رادکان" و " آرامگاه هارونيه" در خراسان است که در ۱۹۷۰ بسيار خوب ترميم شده است. همينطور "کاخ و باغ بهشهر" در مازندران و "مسجد جمعه" در نائين.

نکته مهم در اين نمايشگاه مقايسه ای است که با ديدن عکسهای نود سال پيش هانری ويوله و عکسهای دو سال پيش مارين فرومانژه خواه ناخواه پيش می آيد. مثل دو عکس از سبزه ميدان تهران که در يکی دهانه بازار را می بينيم و در ديگری ساختمان نه جندان زيبای بيمه ايران جلو آن بنا شده و آن را پوشانده است.

يا عکس قديمی مسجد جمعه شوشتر که در عکس جديد با برپائی يک سايه بان آهنی بدشکل جلو شبستان، آن را به صورت انبار خالی يک تجارتخانه يا کارخانه ورشکسته در آورده اند.

يا بنای دو مسجد کنار هم در سمنان که در عکس جديد آنچنان با تصاوير بزرگ رهبران مذهبی جمهوری اسلامی پوشانده شده که در نگاه اول مثل سر در دو سينما به نظر می آيد.

و يا ساختمان "عالی قاپو" در اصفهان که ويرانه های کاهگلی اطراف آن در يک قرن پيش، بسيار قابل تحمل تر از ساختمانی است که در سالهای اخير در کنار آن بنا شده است با آن کانالهای بدشکل کولرهای آبی که از پشت بام به روی دريچه های اطراف بنا آمده تا هوای خنک را به اطاق ها برساند.

عکسهای هانری ويوله در آرشيو "مرکز ملی تحقيقات علمی فرانسه" است و ای کاش همه آنها يکجا، به زودی انتشار يابند.

برج رادکان در خراسان - دسامبر 1913