BBC Persian

اکثرا وقتی به فرهنگ معينی که در کتابخانه مان است نگاه می کنيم، نه به دکتر معين می انديشيم و نه به ناشری که نخستين بار آن را چاپ کرد و نه به اينکه چطور از انطباق آرزوهای دو آدمی که همديگر را نمی شناختند، اين فرهنگ متولد شده است.

خاطرات جعفری در کتاب " در جستجوی صبح" مملو از قصه های کوتاه زيبايی از شکل گيری و انتشار بعضی از کتاب های مهم دهه های گذشته ايران است. از جمله اين داستان ها، داستانی شانزده سالی است که برای تهيه و انتشار فرهنگ معين صرف شده است.

جعفری، گاهگاهی به چند کتابفروشی در خيابان نادری که کتاب ها و نشريات خارجی می فروختند، سری می زده است. در۱۳۳۱ در کتابفروشی نسترن فرهنگ " پتی لاروس" را می بيند و شيفته چاپ، کاغذ، صحافی، حروفچينی، صفحه بندی، تصاوير و تنظيم آن می شود و آرزو می کند که روزی چنين کتابی در ايران منتشر شود.

با همين فکر با محمد خليلی که قبلا يک فرهنگ عربی به فارسی تاليف کرده بود و با علی اصغر شميم که دبير تاريخ و جغرافی بود، قراردادی برای تهيه يک لغتنامه می بندد. کتاب مذکور با نام فرهنگ اميرکبير در ۱۳۳۳ منتشر می شود. اما اين کتاب آن چيزی نيست که او آرزوی انتشارش را دارد.

درسال ۱۳۳۷ در جلسه دوستانه ای او از شکست اميرکبير در تهيه لغتنامه سخن می گويد. استاد احمد آرام که يکی از نويسندگان بنام آن زمان و از مولفان کتاب های درسی بود، اشتباه جعفری را در انتخاب مولفان تذکر می دهد و ضمن توضيح صورت بندی يک فرهنگ لغت، دکتر محمد معين را که در آن زمان استاد دانشگاه، عضو شورای عالی فرهنگ و سرپرست لغتنامه دهخدا بوده برای انجام اين کار پيشنهاد می کند.

پس از چند روز جعفری به ديدار دکتر معين می رود. او در اين ملاقات از آرزويش که انتشار فرهنگی دو قسمتی شامل لغات و اعلام است، حرف می زند.

دکتر معين اعلام می کند که در کار بسيار سختگير است و ممکن است چهار، پنج بار نسخه ها را تغيير دهد. جعفری اين سختگيری را عاملی برای ارتقاء کيفی لغتنامه تلقی و با تمام شرط های دکتر معين برای انعقاد قرارداد موافقت می کند.

جعفری در توضيح شروط دکتر می نويسد"...قرارداد مطلب مهم و پيچيده ای نداشت، صحبت بيشتر روی چند بار تصحيح و غلط گيری فرم ها و آماده ساختن دو شعبه برای حروفچينی ( يک شعبه برای حروفچينی لغات و ديگری برای حروفچينی اعلام ) و دستور ساخت ماتريس ( قالب ) برای حروف لاتين مخصوص تلفظ لغات و انتخاب يک نفر به تشخيص او به عنوان رابط چاپخانه ها و حروفچينی و دفتر دکتر در لغتنامه و حق التاليف و ميزان آن بود."

قرار می شود اين فرهنگ لغت در يک جلد ۱۵۰۰ تا ۱۶۰۰ صفحه ای که ۱۰۰۰ تا ۱۱۰۰ صفحه آن شامل لغات و ۵۰۰ تا ۶۰۰ صفحه آن شامل اعلام باشد، به انضمام نقشه ها و تصاوير رنگی خارج از متن تهيه و منتشر شود.

جعفری پس از شرح چگونگی امکانات چاپ در آن زمان و مقايسه آن با حال، می نويسد که فرهنگ معين با دست حروفچينی شده و محاسبه می کند که برای حروفچينی بدون غلط گيری اين لغتنامه بيشتر از بيست ميليون بار دست حروفچين برای برداشتن و گذاشتن حروف حرکت کرده است.

کارگران چاپخانه از سختگيری های دکتر معين و دفعات حروفچينی که گاه تا ده نوبت تغيير می کند و به دليل اينکه در دفعات تکرار حروفچينی به آنها مزدی داده نمی شود، شاکی اند. اميرکبير پرداخت دستمزد حروفچين را تقبل می کند.

کار به کندی پيش می رود. پس از چندی جعفری متوجه می شود چاپ فرهنگ در صفحه ۳۲۰ تازه به الف- ق ( اقاليم ) رسيده، در بخش اعلام در صفحه ۲۲۴ تازه به ب- الف ( يعنی به بابک خرمی ) رسيده اند.

جعفری می نويسد:" سخت يکه خوردم، پشتم لرزيد، يعنی دکتر معين هم بی حساب عمل کرده بود؟ يکبار، دو بار، سه بار، هرچه به مغزم فشار آوردم که مبادا اشتباه کرده باشم، هرحسابی که می کردم درست از آب در نمی آمد. محال بود اين فرهنگ در هزار يا هزار و صد صفحه گنجانده شود.

جعفری تمام شب نمی خوابد و صبح به ديدار دکتر معين می رود موضوع را با او طرح می کند. جعفری در باره آنچه آن روز گفته شد، چنين می نويسد: "دکتر از لحن گفتار من به غوغای درونم پی برد. به آرامی تبسمی کرد و به چشمانم خيره شد، چنان نگاهی که هنوز پس ازچهل و چند سالی که از آن روز گذشته فراموش نمی کنم. گفت آقای جعفری شما راست می گوييد، حق به جانب شماست و شما اشتباهی نکرده ايد. من از اول می دانستم کاری که شما می خواهيد برايتان انجام دهم در يک جلد 1600-1500 صفحه ای مقدور نيست، مخصوصا که الگويی هم نداشتيم، اگر از اول به شما می گفتم که منظور شما در يک فرهنگ يک جلدی با اين تعداد صفحات برآورده نمی شود شما دلسرد می شديد و شايد هم صرف نظر می کرديد، ومن مايل نبودم که شما از تصميم خود منصرف شويد! از طرفی در اولين ملاقات و با مرور کارنامه گذشته شما متوجه شدم که مرد اين ميدان فقط شما هستيد و من هم برای اين فرهنگ بيست سال زحمت کشيده ام و سيصد هزار فيش فراهم کرده ام، حالا که مردی مثل شما پيدا شده دلم می خواست به آن جامه عمل بپوشانم. آقای جعفری ، اين فرهنگ چهار جلد 1500صفحه ای می شود.

جعفری خود را فاقد سرمايه انتشار چنين کار عظيمی می بيند. دکتر معين پيشنهاد پيش فروش جلد اول و ساير مجلدات را می دهد و می گويد که پس از اتمام انتشار اين فرهنگ است که می تواند فرهنگ يک جلدی مانند "پتی لاروس" را تهيه کند.

جعفری درگير بيم و اميد است و پيشنهاد دکتر را می پذيرد و به خودش می گويد "آتقی هرطور شده بايد چاپ اين فرهنگ به اتمام برسد. آتقی نترس، توکل برخدا."

او در خاطراتش می نويسد:" سرانجام پس از پنج سال تلاش و کوشش، در تابستان سال ۱۳۴۲ جلد اول لغات در ۱۵۸۰ صفحه با تصاوير و عکس ها و تابلوهای رنگی، همانطور که دلخواه و آرزوی ديرينه ام بود آماده انتشار شد. چه روز بزرگ و پرشکوهی بود..."

جعفری شب های متوالی يک نسخه فرهنگ را بالای سرش می گذارد و در حال تماشای آن به خواب می رود.

اوايل سال ۱۳۴۵ جلد سوم فرهنگ و جلد اول اعلام منتشر می شود. در نهم آذر ۱۳۴۵ دکتر معين سکته مغزی می کند و پس چهار سال و هفت ماه اغما، بی آنکه مجموعه کامل فرهنگش را ببيند، درمی گذرد.

دکتر سيد جعفر شهيدی به رغم مسئوليت سنگين اداره لغتنامه دهخدا که پس از درگذشت دکتر معين به او محول شده، کار دکتر معين را پی می گيرد. در۱۳۴۷ جلد چهارم فرهنگ منتشر می شود و در سال ۱۳۵۲ با انتشار جلد ششم آرزوی هردوی آنها جامه عمل می پوشد. دريغ که دکتر معين در اين شادی سهيم نيست.

خدمات