فرج سرکوهی

"اگر رونق اخير فلسفه در ايران پديده ای گذرا نباشد، آيندگان دهه 80 را دهه انديشه انتزاعی و رشد تفکر انتقادی نامگذاری خواهند کرد"

فلسفه در مقايسه با ادبيات و هنر و سياست از جذابيت کمتر و مخاطبان کم شمارتری برخوردار است اما در چند ماه گذشته نشست های فلسفی تا حدی جای گردهمايی های سياسی را در دانشگاه ها گرفته و تيراژ کتاب های فلسفی به تيراژ کتاب های سياسی و داستان نزديک شده است. رونق بازار فلسفه، که بر سياست و فرهنگ تاثير مهمی خواهد داشت، به يکی از مباحث مهم فرهنگی و جامعه شناسی ايران بدل شده است.

استقبال از سميناری که به مناسبت دويستمين سالگرد درگذشت "امانوئل کانت" اخيرا در "خانه هنرمندان" برگزار شد، دست اندرکاران اين همايش را غافلگير کرد.

به دليل پر شدن سالن، بسياری از مشتاقان مجبور شدند مباحث سمينار را در راهروها و از طريق تلويزيون های مدار بسته دنبال کنند. در همين ماه حضور شنوندگان در دومين همايش "حکمت متعاليه و ملاصدرا" چندان چشمگير بود که طبق نوشته روزنامه های ايران تا کنون در هيچ همايش دولتی از اين دست سابقه نداشته است.

در ماه های اخير نه تنها انجمن ها و دانشکده های تخصصی که موسسات گوناگونی در تهران و مراکز استان ها هر هفته شاهد شگفت زده حضور جوانان مشتاق در نشست های فلسفی بودند. به تازگی دو سخنرانی بابک احمدی، نويسنده، مترجم و مدرس فلسفه، درباره فلسفه ژان پل سارتر و فلسفه در ايران با استقبال وسيع دانشجويان رو به رو شد.

از منظر جامعه شناسی فرهنگی گرايش روشنفکران و به ويژه جوانان به اين يا آن مقوله، شاخصی است گويا برای ارزيابی سمت و سوهای فکری و حتی سياسی يک جامعه. جامعه شناسان با تحليل چرخش هايی که در گرايش جوانان رخ می دهد تصويری از اعماق جامعه به دست آورده و بر ذهنيت و روان جمعی و حرکت های آينده آگاهی می يابند

پس از سفر هابرماس، فيلسوف بزرگ آلمانی به ايران دعوت از فيلسوفان و استادان فلسفه نيز رونق گرفته است. در هفته گذشته اعلام شد که ريچارد رورتی فيلسوف معروف آمريکايی و استاد فلسفه در دانشگاه استنفورد به دعوت خانه هنرمندان در خرداد ماه به مدت دو روز به ايران خواهد رفت تا در نشستی دو زبانه در باره فلسفه و دموکراسی با مخاطبان ايرانی خود گفت و گو کند.

کتاب اولويت دموکراسی بر فلسفه او در ايران با استقبال رو به رو شده است.

همزمان فروش آثار فلسفی بازار بحران زده کتاب را تا حدی رونق داده است. ترجمه فارسی آثار دشواری چون پديدار شناسی هگل، نقد خرد محض، نقد عقل عملی ـ دو اثر کلاسيک کانت ـ ، درآمدی فلسفی بر تاريخ انديشه سياسی در ايران و زوال انديشه سياسی در ايران» ـ دو کتاب مطرح جواد طباطبايی که در مدت کوتاهی چند بار تجديد چاپ شده اند ـ، مارکس از چشم فوکو نوشته ژولين کوپن و نگاهی فلسفی به اينترنت اثر هيوبرت دريفوس از کتاب های بحث انگيز هفته های گذشته بودند.

مباحث فلسفی در بحث های روزانه مطبوعات نيز جای برجسته ای يافته اند. واکنش های علاقمندان که هر روز در قالب نقد و بررسی مقالات و کتاب های فلسفی در روزنامه ها به چاپ می رسند، نشانه ای است ديگر از رونق فلسفه. نقدی که داريوش آشوری بر کتاب ديدار فرهی و فتوحات آخرالزمان ـ مجموعه ای از چند درس فلسفی احمد فرديد ـ چاپ کرد، در حوزه های علميه، محافل دانشگاهی و حتی در برخی محافل قدرتمند سياسی جناح راست به يکی از بحث انگيز ترين مباحث نظری بدل شد.

از منظر جامعه شناسی فرهنگی گرايش روشنفکران و به ويژه جوانان به اين يا آن مقوله، شاخصی است گويا برای ارزيابی سمت و سوهای فکری و حتی سياسی يک جامعه. جامعه شناسان با تحليل چرخش هايی که در گرايش جوانان رخ می دهد تصويری از اعماق جامعه به دست آورده و بر ذهنيت و روان جمعی و حرکت های آينده آگاهی می يابند.

برخی کارشناسان استقبال وسيع جوانان به ويژه دانشجويان از مباحث و کتاب های فلسفی را در ماه های گذشته حاصل سرخوردگی نسل جوان از حرکت ها و سازمان های سياسی سال های اخير و پديده ای گذرا ارزيابی می کنند.

گروهی نيز اين گرايش را نمودی از تعالی فضای فکری و فرهنگی جامعه می دانند. برخی ديگر با اين اميد که اين گرايش در ميان جوانان عمق گرفته و از حد تبعيت از مد و محملی برای گذران اوقات فراغت فراتر رود، رونق فلسفه را زمينه ساز شکل گيری فلسفه سياسی و تفکر انتقادی در ايران می دانند که به گفته مورخان به فقر فلسفه و ضعف سنت تفکر انتزاعی مبتلا است.

در دهه های 40 و 50 در ايران شعر، هنر سرآمد بود و پررونق ترين بازارها را داشت. مخاطبان رومانتيک شعر در اين دو دهه دل بسته روياها و آرمان های بزرگ بودند. در سمت گيری های اجتماعی و سياسی اين نسل روان شناسی اعتراض از عقل نقاد و پرسشگر پر رنگ تر بود.

دو دهه 60 و 70 را دهه های رشد و رونق داستان نويسی می دانند. در اين دو دهه نقد گذشته و حال زمينه های شکل گيری فرديت و پرسش را پی ريخت.

اگر رونق اخير فلسفه در ايران پديده ای گذرا نباشد، آيندگان دهه 80 را دهه انديشه انتزاعی و رشد تفکر انتقادی نامگذاری خواهند کرد.