علی امينی نجفی

	اجرای قطعات آوازی با الهام از شعر حافظ

بنياد ميراث ايران مجموعه ای از قطعات موسيقی برگرفته از شعر حافظ را در برنامه ای با همکاری "کانون فرهنگی اتريش" در لندن به اجرا گذاشت.

غرليات حافظ در اوايل قرن نوزدهم برای نخستين بار توسط يک ديپلمات و خاورشناس اتريشی به زبان آلمانی ترجمه شد. انتشار اين ترجمه، هرچند که چندان شيوا و دقيق هم نبود، از سوی دوستاران شعر و ادب با استقبال بی مانندی روبرو شد.

پيشاپيش همه، يوهان ولفگانگ فون گوته (۱۷۴۹-۱۸۳۲) سخنسرای بزرگ آلمان چنان تحت تأثير شعر حافظ قرار گرفت، که به استقبال غزل های حافظ، شعرهای بسيار سرود و به الهام از شعر او کتابی به نام "ديوان غربی شرقی" انتشار داد. گوته البته فارسی نمی دانست، و تنها از راه ترجمه اين "برادر دوقلوی" ايرانی را "کشف" کرده بود.

در نيمه قرن نوزدهم شاعر و فيلسوفی به نام گئورگ فريدريش داومر ترجمه آزادی از غزليات حافظ انتشار داد که گام تازه ای بود در جهت نزديکی بيشتر با شعر فارسی. مهمتر از آن ترجمه ای بود بسيار زيبا و استادانه که فريدريش روکرت (۱۷۸۸-۱۸۶۶) از حدود هشتاد غزل معروف حافظ منتشر کرد.

ترجمه روکرت، که خود سخنگويی نامدار و توانا بود، ظرافت های بيان رنگين و تخيل پرمايه حافظ را به شکل زنده تری نشان داد. روکرت به بيان شعری حافظ نيز توجه کرد و حتی به سبک غزل های او، که برای شعر آلمانی بيگانه بود، شعر گفت.

بدين ترتيب جامعه هنری آلمان با شعر حافظ و شگفتی های سخن او آشنا بود، اما اين آشنايی از عمق و اصالت زيادی برخوردار نبود.

حافظی که در قرن نوزدهم به جامعه آلمانی زبان معرفی شد، شاعری است کمابيش يک بعدی، با گرايش های تند دهری و دنيوی. ستايش از شادباشی و نوشخواری در شعر او، و سيمای اپيکوری او که کاميابی از مواهب زندگی را بر هر چيزی برتر می شمارد، چشم اديبان خاورشناس را خيره کرده بود. در اين ترجمه ها، وجوه پيچيده تر جهان بينی حافظ و زمينه عرفانی شعر او تا حد زيادی رنگ باخته بود.

با تمام اين کاستی ها که در برگردان هر شعری پيش می آيد، شعر حافظ چنان رواج و محبوبيتی يافته بود که به آوازها يا ليدهای آلمانی راه يافت.

موسيقی آوازی آلمان

قرن نوزدهم برای موسيقی کلاسيک آلمان و اتريش، دوران شکوفايی و رواج قطعات آوازی است. شعرهای کوتاه و ساده، اما فشرده و پرمايه ای که بيشتر با همراهی يک يا دو ساز عرضه می شد، طرفداران زيادی پيدا کرد.

اين قطعات آوازی، که در ترانه های مردمی و عاميانه دوران پيش ريشه داشت، خود زمينه ای شد برای رشد و گسترش تصنيف های مردم پسند در قرن بيستم.

از آهنگسازانی که در گسترش ليد به عنوان يک فرم کامل و مستقل سهم داشتند، پيش از همه بايد از فرانتس شوبرت (۱۷۹۷-۱۸۲۸) نام برد. شوبرت در زندگی کوتاهش، در کنار دهها اثر بزرگ ارکستری، بيش از ششصد ليد ساخت و برای اين شاخه موسيقی به عنوان يک فرم پرمايه و معتبر جای تازه ای در موسيقی کلاسيک باز کرد. او بود که به دنبال سنت بتهوون، ميان موسيقی با شعر آلمانی پلهای محکمی برقرار ساخت و بسياری از اشعار زيبا را از ورطه فراموشی نجات داد.

يک نسل پس از او يوهانس برامس (۱۸۳۳-۱۸۹۷) با ديد تازه ای به ليد پرداخت و حدود ۲۰۰ قطعه آوازی از خود باقی گذاشت. ليد در آثار برامس، ساختار پيچيده تری دارد. زمينه شعری به روانی و يکدستی ليدهای شوبرت نيست و اغلب تقابل يا گفتگويی پرشور و دراماتيک با موسيقی برقرار می کند.

سومين آهنگسازی که روی شعرهای ملهم از حافظ موسيقی گذاشته هوگو ولف (۱۸۶۰-۱۹۰۳) است. ولف در پايان سنت رومانتيک و در آستانه موسيقی نو قرار گرفته و طبعا جوانه های ناهمسازی ها و پيچيدگی های موسيقی مدرن را می توان در موسيقی او ديد.

در برنامه "شب موسيقی با شعر حافظ" از سه آهنگسازی که نام برديم آثاری به اجرا درآمد. اين ليدها شامل ۶ قطعه آوازی از شوبرت، پنج قطعه از برامس و پانزده قطعه از ولف بودند که با آواز دانيل نورمن، خواننده نامی تنور و همراهی پيانوی مارک سوارتزن تروبر اجرا شدند.

بسياری از آثار يادشده از معروف ترين قطعات موسيقی کلاسيک اروپايی هستند و تا کنون اجراهای بيشماری از آنها عرضه شده است. اما گزينش همه اين آثار که نسبتی دور يا نزديک با شعر حافظ دارند، در يک مجموعه پيوسته، ابتکاریست ارزنده و ستودنی.

اين برنامه در چارچوب یک برنامه سه روزه دانشگاه لندن و با همکاری بنیادهای زير به اجرا درآمد:
دانشکده پژوهش های آسيايی و آفريقايی دانشگاه لندن
انستيتوی مطالعات آلمانی
بنياد ميراث ايران
سفارت اتريش در لندن