اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد		صفحه بدون عکس

لادن پارسی

مرکز گفتگوی تمدن ها در نيمه دوم سال اقدام به برگزاری نشست های باعنوان نسبت تفکر فلسفی و نويسندگان بزرگ کرده است. نخستين نشست با عنوان" ميلان کوندرا: بحران هويت و روابط انسانی" در مهرماه انجام شد.

در نشست دوم که يکشنبه دوم آذرماه در اين مرکز برگزارشد عنايت سميعی منتقد ادبی، درباره غياب زمان در بوف کور نوشته صادق هدايت سخن گفت. در زير بخشی از سخنرانی وی در اين نشست را می خوانيد.

"داستان بوف کور در همه حال روايتی خيالی است که نهايتا دو زمان تاريخی و درونی را در يکديگر ادغام می کند.

رمان بوف کور فارغ از زمانمندی تاريخی در معنای رويدادهای متعلق يه يک دوره خاص، زمان درونی و زمان گاه شمارانه را که در داستان خصلتی خنثی دارد بر زمان کيهانی بازنويسی می کند.

شکل بوف کور اعم از بيرونی و درونی مبتنی بر قرينه سازی و تقابل های دوتايی است که از سنت ادبی و زمان کيهانی نشات می گيرد.

داستان مشتمل بر دو بخش است و هربخش سرآغازی دارد که مجموعا قرينه يکديگرند. ساختار درونی داستان نيز مبتنی بر عناصر ، اشخاص و وقايع تکرار شونده است. اشارات جسته و گريخته داستان در باره زمان هم متداعی تلقی سنت از زمان است و هم مدرن : "گذشته ، آينده ، ساعت، روز، ماه و سال همه برايم يکسان است." ( ص ۳۸ )

بازشناسی در داستان بوف کور برخاسته از تلاش راوی در جهت خودشناسی است : "فقط می ترسم فردا بميرم و هنوز خود را نشناخته باشم." ( ص ۹ )

خودشناسی راوی چه در وجه اعتراض و چه ساختاری رو به آينده دارد : "اگر حالا تصميم گرفتم که بنويسم ، فقط برای اينست که خودم را به سايه ام معرفی بکنم. سايه ای که روی ديوار خميده و مثل اينست که هر چه می نويسم با اشتهای هرچه تمام تر می بلعد. ( ص ۱۰ )"

روی جلد بوف كور، قطع جيبی، چاپ دوازدهم 1348 امير كبير

از حيث ساختاری داستان بوف کور مبتنی بر شالوده شکنی زمان کيهانی است. زمان کيهانی نمادهای برتر خود را در بوف کور، در وجود زن اثيری و لکاته باز می يابد.

قتل زن اثيری و لکاته در داستان چنانکه دکتر محمد صنعتی در کتاب صادق هدايت و هراس از مرگ به درستی تحليل می کند، به مثابه شالوده شکنی ثنويت فکری و رهايی از زمان کيهانی است.

به اين ترتيب تجربه زمان در بوف کور منبعث از دو مفهوم است که يکی به زمان کيهانی برمی گردد و ديگری به مفهومی مدرن از زمان نظر دارد.

شايد تضاد و تناقضی که از ترکيب دو زمان مزبور به وجود می آيد سبب تکه – پارگی وجود راوی است که ملغمه ای از پدر - عمو ، پيرمرد خنزرپنزری، رجاله ها، خود و ديگران است.

به عبارت ديگر راوی نه تنها آراء و عقايد متضادی دارد، بلکه نسبت به وحدت ذهنی و خويشتن خود نيز دچار ترديد است:" آيا من يک موجود مجزا و مشخص هستم ؟ نمی دانم، ولی حالا که در آئينه نگاه کردم خودم را نشناختم. نه، آن "من" سابق مرده است، تجزيه شده، ولی هيچ سد و مانعی بين ما وجود ندارد. ( ص ۳۷ )"

وجود پاره پاره راوی در حبس سايه ها و سايه مرگ به وحدت می رسد و تفرد وی در ملاحظه وجدان و دل شوره پوچی در عمل روايت، عينيت می يابد و به روی آينده در فراز می کند.

بوف کور روايتی است نمادين از فرهنگ و تاريخی محتضر که جداسازی زمان های به هم در تنيده اش دشوار است. نه خاطره سيزده به در کنار نهر سورن به کودکی راوی تعلق دارد و نه زن اثيری و لکاته به دوره جوانی او مربوط اند.

به همين ترتيب پدر – عمو، بوگام داسی و پيرمردهای خنزرپنزری نه نشانه های يک زندگی فردی ، بلکه نمادهای يک فرهنگ اند و از خاطره های جمعی و قومی نشات گرفته اند.

اگرچه آن نمادها در يک دوره تاريخی خاص به دست مولف به هم در پيوسته و بازنويسی شده اند، خود بی تاريخ اند و مربوط به زمان های ازلی – کيهانی – اسطوره ای.

از اين رو راوی گذشته ای فردی را در تداوم حال تجربه نمی کند، بلکه به گذشته ای جمعی روی می آورد که مبنای شکل گيری آن زمان کيهانی است.

راوی فرد نيست، انسان نوعی است، يکی است مثل بقيه که از زبان جمع حرف می زند و سرگذشت وی فرقی با پيرمردهای خنزرپنزری ندارد. هزار سال سپری شده است و او هنوز خود را ساکن شهرری می داند.

پس زمان در جامعه ای که او می زيد ناگذراست يا زمان کيهانی بر زمان تاريخی غلبه دارد. بوف کور چالشی پر تناقض برای عبور از زمان کيهانی است که متذکرمی شود زمان آگاهی و دستيابی به مفهوم مدرن از زمان ضريب دردش افزون تر از زايمان است، ولی نمايی اعتنايی به مفهوم زمان ندارد."

موضوع نشست بعدی از سری نشست های نسبت تفکر فلسفی و نويسندگان بزرگ جهان در مرکز گفتگوی تمدن ها داستايوسکی، فيلسوف و کاونده روان انسان است که در اواخر آذر ماه برگزار خواهد شد.