علی امينی نجفی

در اين برداشت تازه او از نظريات نويسندگان پيشرو زمان، مانند ژان پل سارتر و فرانتس فانون، تأثير گرفته بود.

با اين رويکرد تازه، او جايگاه تازه و نقش برجسته ای برای روشنفکر جوامع استبدادی قائل شد. از نظر او روشنفکر پيش از هرچيز مدافع منافع توده های ستمديده است و منتقد سازش ناپذير نظام حاکم که دشمن اصلی مردم به شمار می رود.

از اين ديدگاه مبنای برخورد روشنفکر با زمامداران کشور نه تفاهم و گفتگو، بلکه رويارويی و ستيز است. در نتيجه از ديد آل احمد هر نوع مماشات و آشتی جويی در برابر دستگاه حاکميت به معنای سازشکاری و در نهايت خيانت به خواسته ها و آرمان های مردم تلقی می گردد.

داستان های آل احمد آکنده از عشقی صادقانه به مردم به ويژه زحمتکشان و محرومان جامعه است. اين مردم دوستی، که گاه تا مرز عوام گرايی (پوپوليسم) کشيده می شود، از مؤتلفه های بنيادين جهان بينی آل احمد است، که خطوط اصلی آن را می توان در مهمترين اثر نظری او، يعنی غرب زدگی نيز مشاهده نمود.

ديدگاه آل احمد واکنشی تند و عصبی در برابر رژيم پهلوی و روشنفکران و سياستمدارانی مانند سيد حسن تقی زاده، وثوق الدوله و يحيی دولت آبادی بود که از هواداران سرسخت تمدن غرب بودند.

اهميت و جايگاه رساله غرب زدگی را بايد در بستر برخورد سنت و مدرنيته در جامعه ايران مورد توجه قرار داد. پيشينه اين برخورد به نيمه قرن نوزدهم و ورود نخستين نشانه ها و دستاوردهای دنيای مدرن به جامعه ايستا و رخوت زده قاجار برمی گردد.

پيشروان جنبش روشنگری ايران، که پايه های نظری نهضت مشروطيت را فراهم ساختند، به نوعی سخنگوی آرمان های مدرنيته نيز بودند: به ياد آوريم آثار ميرزا فتحعلی آخوندزاده، ميرزا آقا خان کرمانی، طالبوف تبريزی و ديگران را.

پاسخ آل احمد به اين درگيری سرنوشت ساز فرهنگی سرراست و قاطع است. از نظر او رسوخ و گسترش عناصر مدرنيته، به معنای چيرگی ارزش های فرهنگی بيگانه بر ارزش های بومی و سنتی است که به بهای نابودی هويت ملی تمام می شود.

پس برای دفاع در برابر آفت غرب زدگی چاره ای جز بازگشت به ارزش های خودی و احيای سنت ها و علقه های بومی نيست. می توان گفت که ديدگاه آل احمد واکنشی تند و عصبی در برابر رژيم پهلوی و روشنفکران و سياستمدارانی مانند سيد حسن تقی زاده، وثوق الدوله و يحيی دولت آبادی بود که هوادار سرسخت تمدن غرب بودند.

آل احمد نهضت مشروطيت را تلويحا ساخته و پرداخته استعمارگران می داند که روشنفکران غرب زده نيز آگاه و نا آگاه به پيروزی آن ياری رساندند.

او تا آنجا پيش می رود که با دشمنان سنت گرای مشروطه همزبان می شود و اعدام مانند شيخ فضل الله نوری، که به دست مشروطه خواهان راديکال کشته شد را "نماد پيروزی غرب زدگی بر هويت ملی" می خواند.

اين ديدگاه در جهان بينی آل احمد لاجرم به ستايش از ارزش های سنتی، که در مذهب اسلام ريشه دارند، انجاميد و به ويژه در سال های آخر زندگی آل احمد، با سفرهای او به حج و عتبات مقدسه، رنگ مذهبی گرفت. همين جنبه از کار او بود که مورد توجه انديشمندان مسلمان مانند دکتر علی شريعتی قرار گرفت.

جهان بينی آل احمد در نهاد خود دارای هسته ای تضادآميز است: او از سويی منادی جامعه مدنی است، سرسختانه از حقوق شهروندان آزاد و برابر در مقابل حاکميت دفاع می کند و خواهان پايداری و مبارزه متشکل آنها در نهادها و جمعيت های مردمی است.

کافی است نقش پر اهميت او را در پايه گذاری "کانون نويسندگان ايران" به خاطر بياوريم. لازم به تأکيد نيست که تقويت "عرصه عمومی" که آل احمد همواره به آن توجه دارد، از دستاوردهای انکارناپذير مدرنيته است.

اما از سوی ديگر او مدافع فرهنگ سنتی است، يعنی عرصه ای که برای فرد و حضور اجتماعی او به عنوان شهروند آزاد جامعه مدنی هيچ ارزشی قايل نيست. آل احمد مهمترين گفتمان اجتماعی تاريخ معاصر ايران را از يک بن بست به بن بستی ديگر می کشاند.