فرهنگ شریف و آفرینش در فضای موسیقی ایرانی

درگذشت فرهنگ شریف تقریبا مهری است بر پایان فیزیکی نسل شیرین‌نوازان در فضای تارنوازی ایران. در یک دهه گذشته جلیل شهناز و فریدون حافظی که آخرین بازماندگان این نوع نوازندگی بودند درگذشتند و اکنون باید هوشنگ ظریف را با برخی تفاوت‌ها تنها نوازنده تار باقی‌مانده از نسل گذشته به شمار آورد.

فرهنگ شریف را باید شاخص نوعی نوازندگی در ساحت موسیقی ایرانی به شمار آورد که از آن با عنوان شیرین‌نوازی یاد می‌شود. سبکی که به رغم انتقادها و هجوم برخی از باورمندان به ردیف نوازی و به کما رفتن آن در دوره‌ خاص (یک و نیم دهه بعد از انقلاب)، از سال‌های میانی دهه هفتاد مجدد سربرکشید و هواداران خاص خود را مجددا به صحنه کشاند.

این دوره مصادف با زمانی شد که فرهنگ شریف و نیز جلیل شهناز بازگشتی شکوهمند به صحنه داشتند. اجراهای شریف در تالار وحدت و همراهی شهناز در گروه اساتید موسیقی (پایور و بهاری و موسوی و …) و نوستالژی شنوندگان به این گونه موسیقایی، فضایی را فراهم ساخت که گفتمان موسیقی شیرین‌نوازانه به همراه باز انتشار برخی برنامه‌های گل‌ها به صحنه بازگردد. صدای تاری که مردم ایران سالیان سال صبح خود را با اجرای او از قطعه سلام حسن کسایی آغاز می‌کردند.

شیوه‌ای ویژه و برخاسته از احساسی درونی

شریف در گفت وگویی که فروغ بهمن‌پور(موسیقی‌پژوه) با او انجام داد و در برنامه ایران صدا پخش شد خود را "تنها شاگرد عبدالحسین شهنازی" می داند. عبدالحسین برادر علی‌اکبرخان شهنازی بود و خود تار را نزد او آموخت که شاگرد بلافصل پدرش آقا حسینقلی (ردیف‌دان و پدر ردیف نوازی تار) بود.

نکته مهمتری که از این گفت وگو برمی‌آید هضم شدن آن آموخته‌ها در ذهن شریف جوان و در نهایت تبدیل آن به یک شیوه منحصر به فرد در نوازندگی تار است که در قبل از او تقریبا نظیری نداشته است و بعد از او هواخواهان خاصی پیدا کرد. شیوه‌ای که خود بیانگر دوره‌ای از موسیقی ایرانی است با گفتمانی خاص که تبلور آن در برنامه گل‌ها نمود و بروز یافت.

در این شیوه نوازندگی آنچه به ذهن می‌آید نه تکیه و تاکید بر تکنیک و چیره‌دستی که توجه به فضایی ملودیک و احساسی است. می‌توان گفت که شریف در شیوه نوازندگی خود از تکنیک‌های نوازندگان ویلن تاثیر گرفته است؛ بامالش‌هایی که شریف هنگام نواختن با تاکید و ایست و مالش دست چپ روی پرده‌های تار آنها را اجرا می‌کرد که منتقدان آن را موسیقی خلسه‌آور می‌‌نامیدند.

نگاهی به کارنامه کاری شریف در برنامه گل‌ها نشان می‌دهد که او در بیش از ۱۵۰ برنامه گل‌ها در مقام تکنواز تار یا همنواز با سازهای دیگر و یا همراه کننده خواننده آواز به نواختن ساز پرداخته است.

شریف در گفت وگویی با روزنامه اعتماد گفته بود که "تمامی اجراهای صحنه‌ای و یا استودیویی او در همان لحظه شکل گرفته است" و این از قدرت بداهه‌نوازی و خلاقه او در آفرینشگری ملودی ها حکایت می‌کند. این همان نکته‌ای است که در موسیقی سنتی ایرانی از‌ آن به عنوان بداهه‌نوازی یاد می‌شود که نوازنده در مقام یک آفرینشگر قرار میگیرد و در لحظه به خلق ملودی می‌پردازد.

این ویژگی در برخی از اجراها، حسی را به خواننده انتقال می‌دهد که او را هم سر ذوق آورده و سبب می‌شود تا آوازی منحصر به فرد در لحظه شکل بگیرد که نهایت آن برجای ماندن برخی از خاطره‌انگیزترین اجراهای تاریخ موسیقی ایران است.

یکی از آثار ماندگار شریف با آواز محمد رضا شجریان در برنامه گل‌های تازه شماره ۳۷ (آواز همایون) روی شعری از هوشنگ ابتهاج، سایه برجای مانده است که بسیاری آن را از جمله درخشانترین‌ آوازهای شجریان در آن دوران و حتی در کل اجراهای او به شمار می آورند. همچنان که آواز ابوعطایی که شجریان با شریف در گل‌های تازه شماره ۱۰۴ خواند (مطلع طفیل هستی عشقند آدمی و پری) از جمله درخشانترین آوازهای ابوعطا چه در نوازندگی و جواب آواز و چه در آواز به شمار می‌آید.

همین نوع همراهی را او چه در چهارمضراب‌ها یا پیش‌درآمدهایی که در ابتدای این برنامه‌ها می‌نواخت و چه در همراهی با آوازخوانان دیگری چون ایرج، گلپا، هایده، دلکش، محمودی خوانساری، حمیرا و … می توان به عینه مشاهده کرد که تا چه میزان در تحریک حس خواننده به ارایه آوازی زیبا تاثیرگذار بود.

اما این تمام توانایی‌های شریف نبود. او در خلق برخی از ترانه‌‌‌ها و تصانیف نیز دستی چیره داشت که از جمله آنها می‌توان به 'شب میخونه' با صدای هایده و یا تصنيف معروف 'لاله پرپر' با صدای محمودی خوانساری اشاره کرد که نمونه‌ای ناب از ملودی پردازی است که با مقدمه‌ای شنیدنی به خوبی در فضای مخالف سه‌گاه نشسته و صدای سوخته و تاثیرگذار محمودی خوانساری تاثیر آن را افزونتر ساخته است.

آنچه از شریف به جای ماند

در گفت وگویی می گوید که قصد دارد این شیوه از نوازندگی را در آلبومی توضیح دهد و تشریح کند. شیوه‌ای که به گفته او با کوک‌هایی خاص خود او و محصول ذوق و تتبعش در تارنوازی همراه است. اوست که چنین صداهایی را از سازش به گوش شنوندگان می‌رسانید.

شریف بعدها و در بهار ۱۳۹۴ در گفت‌وگویی با هنر‌آنلاین از انتشار آلبومی با همین ویژگی ها خبر داد و گفت "این آلبوم‌ نتیجه چندین سال کار و تحقیق است".

از قرار آقای شریف دو قطعه از این ابتکارات را روی سایت‌های اینترنتی قرار می‌دهد و وقتی در مدت زمان کوتاه با استقبال فراوانی مواجه شد، می‌گوید "به همین خاطر تصمیمم گرفتم که به صورت آلبوم این قطعات را منتشر کنم".

او درباره ویژگی‌های این کارش توضیح می‌دهد: "در این آثار از ابتکاراتی استفاده شده که در موسیقی ما کاملا بی‌سابقه است، من کوک‌های مخصوص را کشف و قطعاتی که پرده آن در پرده ساز تار نیست ارائه کردم که اینها جزو ابتکارات شخصی من است که تا به امروز در جایی شنیده نشده است."