شیرازه - کتابخانه‌ قرن (۳): مفاتیح الجنان

شیرازه، پادکستی از بی‌بی‌سی فارسی، درباره کتاب است. این برنامه در سال ۱۴۰۱ کتاب‌های تاثیرگذار در قرن گذشته را بررسی می‌کند. آنچه در پی‌ می‌آید، متن کامل برنامه است که نسخه‌ شنیداری آن در سرویس‌های ارائه پادکست قابل دسترسی است. فهمیدن بخش‌هایی از متن زیر برای کسی که صدای برنامه را نمی‌شنود شاید آسان نباشد این‌ها مکالمه مجری و کارشناس است که با حروف ضخیم‌تر (سیاه) مشخص شده‌اند. در پادکست، این بخش‌ها در لحن افراد روشن‌تر هستند.

سلام. به تازگی چند ناشر ایرانی، مجموعه‌‌هایی از چهار کتاب با چاپی نفیس منتشر می‌کنند که که انگار طراحی شده تا برای هدیه دادن به عزیزی خریداری شود. یا برای نهاد و سازمانی که قصد تقدیر از کسی دارد. این مجموعه‌ها به رنگ‌های صورتی، سرخابی، نارنجی، یاسی، بنفش، سبز فسفری، فیروزه‌ای و البته چرم قهوه‌ای چاپ شده و درون قابی به همان رنگ قرار می‌گیرد. چهار کتاب شامل: قرآن، نهج‌ البلاغه، صحیفه سجادیه و مفاتیح الجنان است. البته نمونه پنج کتابی این مجموعه هم به بازار آمده که شامل دیوان حافظ هم می‌شود. به جز مفاتیح الجنان که نخستین بار در قرن چهاردهم هجری شمسی منتشر شده و معروف‌ترین کتاب دعای شیعیان است، بقیه این کتاب‌ها قدمت طولانی‌تری دارند. به عبارتی، هنوز یک قرن از تولد کتاب مفاتیح الجنان به قلم «شیخ عباس قمی» نگذشته این اثر توانسته در کنار کتاب‌هایی بنشیند که در ضمیر، قلب، و خانه بسیاری از ایرانیان منزل کرده‌اند.

یاسر میردامادی: سلام و درود.

یاسر میردامادی پژوهشگر دین و فلسفه و ساکن بریتانیا است.

یاسر میردامادی: ولله من مفاتیح کاغذی یک دانه دارم ولی الکترونیک فکر می‌کنم ۷ ۸ تا دارم. یعنی چون در گذر زمان این کتاب دارد سانسور می‌شود لذا من برای اینکه بتوانم ببینم کجاها ناشرها تکه‌هایی را حذف کرده‌اند مجبورم نسخه‌های مختلف این کتاب را داشته باشم، هر چقدر قدیمی‌تر بهتر و جدیدهایش را مقایسه کنم و ترجمه‌های فارس مختلفش را و ترجمه‌های انگلیسی را و در نتیجه ۷ - ۸ تا نسخه الکترونیک را از آن دارم و در بریتانیا هم یک نسخه ی کاغذی دارم که خیلی نفیس چاپ شده به ترجمه شیخ حسین انصاریان.

حذف از کتاب مشهوری مثل مفاتیح الجنان که در کنار قرآن، نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه می‌نشیند، دست بردن در هر کتابی نیست. ماجرای یکی از حذف‌ها به این شرح است.

یاسر میردامادی: شیخ عباس در آداب مذهبی روز جمعه، در مفاتیح، می‌گوید که خواندن آیت‌الکرسی فضیلت بسیار دارد اما نه این آیت‌الکرسی که در قرآن فعلی آمده که سوره بقره آیات ۲۵۵ تا ۲۵۷ است. بلکه آیت‌الکرسی به آن شیوه‌ای که در اصل به پیامبر نازل شده و بعد آن شیوه اصلی را می‌آورد.‌ البته این حرف را شیخ عباس به نقل از علامه مجلسی می‌گوید. لازمه این حرف این است که قرآن یک طوری نازل شده اما طور دیگری جمع‌آوری شده و به دست ما رسیده. این رو هم عرض بکنم که بعد از جنجالی که این بخش از مفاتیح به راه انداخت در دهه های اخیر بسیاری از نسخه‌های مفاتیح الجنان چه آنهایی که در اصل فارسی‌اش است چه ترجمه عربی‌اش چه ترجمه انگلیسی. این بخشی که شیخ عباس آیت‌الکرسی متفاوت را آورده بی هیچ توضیحی یا علامتی، سانسور کردند.

اعمال روز جمعه

هفتم. سوره قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ را بخواند پیش از طلوع آفتاب ده مرتبه و دعا کند تا دعایش مستجاب شود و روایت شده که: حضرت امام زین العابدین علیه السلام چون صبح روز جمعه می‌شد آیة الکرسی می‌خواند تا ظهر و چون از نمازها فارغ می‌شد شروع می‌کرد به خواندن سوره إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ و بدان که از برای خواندن آیة الکرسی علی التنزیل در روز جمعه فضیلت بسیار روایت شده.

این تفکر که قرآن دچار حذف و تحریف شده و سوره‌ها یا آیاتی بوده که در قرآن کنونی موجود نیست یا به شکل متفاوتی موجود است، تا یکی-دو قرن پیش‌ در میان گروهی از علمای شیعه اما نه همه آن‌ها رواج داشته است.

به این موضوع و ربط آن به نویسنده بر می‌گردیم اما قبل از آن … اغلب ایرانیان نام مفاتیح‌الجنان به گوش‌شان خورده. هرچه باشد این یکی از پرتیراژترین کتاب‌ها در ایران است. در هر مدرسه، دانشگاه، مسجد و پایگاه بسیجی حتما نسخه‌ای از آن موجود است. ولی اگر کسی مذهبی نباشد یا در خانواده مذهبی بزرگ نشده باشد شاید اصلا درست نداند در مفاتیح الجنان چه چیزهایی نوشته شده است و نویسنده‌اش کیست.

یاسر میردامادی: مفاتیح جمع مفتاح به معنی کلید است و جنان به کسر ج جمع جنه به معنی بهشت است. بر این اساس مفاتیح‌الجنان یعنی کلیدهای بهشت‌ها. مفاتیح کتابی‌ است حاوی دعاها و نمازهای مستحبی، آداب مذهبی روزها و هفته‌های تمامی سال و زیارت‌نامه‌های امامان شیعه. در این کتاب ادعیه‌ای از کتاب‌های دیگر شیعه مثل اقبال‌الاعمال سیدبن‌طاووس و زادالمعاد علامه محمدباقر مجلسی هم می‌آورد.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ الْحَمْدَ مِفْتَاحا لِذِکْرِهِ وَ خَلَقَ الْأَشْیَاءَ نَاطِقَۀً بِحَمْدِهِ وَ شُکْرِهِ وَ الصَّلاةُ وَ السَّلامُ عَلَی نَبِیِّهِ

مُحَمَّدٍ الْمُشْتَقِّ اسْمُهُ مِنِ اسْمِهِ الْمَحْمُودِ وَ عَلَی آلِهِ الطَّاهِرِینَ أُولِی الْمَکَارِمِ وَ الْجُودِ.

شیخ عباس قمی، در مقدمه مفاتیح الجنان اشاره کرده که دلیل تالیف این کتاب این است که مردم برای دعاخواندن سراغ کتاب نادقیقی به نام «مفتاح‌الجنان» می‌رود و او خواسته که کتابی از دعاهای معتبر از منابع مختلف گرد هم بیاورد و در اختیار مردم بگذارد.

یاسر میردامادی: کتاب مفاتیح‌الجنان شیخ عباس قمی ابتدا به فارسی نوشته شد، تقریباً صد سال قبل در سال ۱۳۰۴ در مشهد چاپ شد و البته بعداً به عربی ترجمه شد و اکنون کتابی‌ست که میان شیعیان غیر ایرانی و غیر فارسی‌زبان هم کاملاً رایج است.

نویسنده، در مقدمه کتابش، تقسیم‌بندی‌ آن را این طور شرح داده.

باب اول: در تعقیب نمازها و دعاهاي ایام هفته و اعمال شب و روز جمعه و بعض ادعیه مشهوره و مناجات خمس عشره و غیرها.

باب دوم: در اعمال ماه‌های سال و فضیلت و اعمال روز نوروز و اعمال ماه‌های رومی

باب سیم: در زیارات و آنچه مناسب آن باب است.

امید که اخوان مؤمنین بر وفق آن عمل نمایند و این گنه‌کارِ رو سیاه را از دعا و زیارات و طلب مغفرت، فراموش نفرمایند.

مفاتیح الجنان، در هر باب، به مخاطبش کمک می‌کند که اگر دسترسی به روحانی شیعه ندارد، خودش دعاها، زیارت‌نامه‌ها و دیگر اعمال مذهبی شیعه را پیدا کند و فریضه‌اش را انجام دهد. مثلا برای آنکه بداند چطور بنده بهتری برای پروردگارش شود در هر ساعت و روزی چه دعایی باید بخواند و متن کامل این دعا چیست - مثلا دعای کمیل یا دعای ندبه. یا اگر دچار گرفتاری است با خواندن کدام ذکر و زیارت، از بزرگان دین کمک بخواهد. یا آنکه چطور باید یاد پیامبر و امامان را زنده نگه‌داشت و به مخالفانشان لعنت فرستاد.

(موسیقی)

شیخ عباس قمی، معروف به محدث قمی، حدیث‌شناس، بود و اصالتا قمی. اما زندگی در دیگر شهرهای مقدس شیعیان مثل نجف و مشهد را هم تجربه کرده بود.

یاسر میردامادی: شیخ عباس قمی سال ۱۲۵۴ خورشیدی در قم به دنیا آمد. کودکی، نوجوانی و اوان جوانی او مصادف است با دوران پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار. شیخ عباس قمی تحصیلات حوزوی خود را در زادگاهش قم شروع کرد و در ۲۲ سالگی برای تکمیل تحصیلات به نجف رفت. در نجف به طور ویژه او شاگرد و دستیار قلمی حدیث‌شناس جنجالی میرزا حسین نوری مشهور به محدث نوری بود. از محدث نوری استاد شیخ عباس دو کتاب مناقشه‌برانگیز به جا مانده. یکی کتابی‌ست که در آن محدث نوری استدلال می‌کند که قرآن فعلی یعنی همان قرآنی که ۱۱۴ سوره دارد و شش هزار و دویست و خرده‌ای آیه دارد، حاوی تمام آیات و سوره‌های قرآن نیست بلکه آیات و سوره‌هایی از قرآن حذف شده‌اند و دیگری کتابی‌ست که در آن محدث نوری استدلال می‌کند که تحریفات زیادی در روایت‌های عاشورا شده و آنها را نقل می‌کند. این نکته را هم بیفزایم که محدث نوری دایی شیخ فضل‌الله نوری است.

او شش سالی در نجف می‌ماند و سپس حدود سال ۱۲۸۲ شمسی و در بحبوحه نهضت مشروطه است که به قم باز می‌گردد.

یاسر میردامادی: در این ایام شیخ عباس حدود ۳۰ سال دارد. او در نزاع میان مشروطه‌طلب‌ها و جناح مقابلشان مشروعه‌طلب‌ها به رهبری شیخ‌فضل‌الله نوری جانب مشروعه‌طلب‌ها را می‌گیرد. یعنی جانب خواهرزاده استادش را می‌گیرد و از شیخ‌فضل‌الله نوری تحت عنوان شهید یاد می‌کند.

شیخ‌ فضل‌الله نوری، یکی از روحانیونی بود که در ابتدا با مشروطه‌خواهان همراه بود اما بعد به مشروعه طلبی شهرت یافتند. مشروعه‌طلبان می‌خواستند اصول مصوب در مجلس شورای ملی، همگی بر مبنای شرع اسلام باشد. اصل دوم از متمم قانون اساسی که وظیفه نظارت بر مصوبات مجلس را بر عهده گروهی از مجتهدین می‌گذارد، به ابتکار - یا حتی بشود گفت به اصرار - او نوشته شده است. در متمم دوم قانون اساسی راهکاری برای نظارت بر اسلامی بودن قوانین مصوبه آمده و تاکید شده که این شیوه تا ظهور امام دوازدهم باید ادامه داشته باشد. این باور که در زمان غیبت امام دوازدهم، مجتهدین و فقها باید بر امور نظارت کنند به ذهن و گوش شیخ عباس قمی که زندگی‌اش را وقف جمع آوری و ارائه احادیث از پیامبر و امامان و خانواده پیامبر کرده بود، لابد خوشایند و موجه بود.

برگردیم به شیخ عباس قمی که بعد از ده سال قم را به مقصد مشهد ترک می‌کند. مفاتیح‌الجنان نخستین بار در این شهر منتشر می‌شود.

یاسر میردامادی: شیخ عباس قمی از معدود روحانیانی است که پس از قانون متحدالشکل کردن لباس در عصر رضا شاه اجازه رسمی پیدا می‌کند که همچنان عبا و عمامه به تن داشته باشد. با این حال بعد از حوادثی مانند اعتراض به متحدالشکل کردن لباس در مسجد گوهرشاد مشهد و کشتار وسیعی که صورت می‌گیرد، شیخ عباس دوباره دلزده می‌شود از فضای ایران و برمی‌گردد به نجف. شیخ عباس قمی ۱۳۱۹ خورشیدی در نجف درمی‌گذرد و در حرم امام علی پایین مقبره استادش محدث نوری دفن می‌شود.

(موسیقی)

اگر از این برنامه به جمع شنوندگان برنامه شیرازه اضافه‌ شده‌اید باید این را بگویم که در این فصل، ما کتاب‌هایی را معرفی می‌کنیم که بر جامعه ایران تاثیر گذاشته‌اند یا در شکل‌گیری هویت ایرانی موثر بوده‌اند. حالا شاید بپرسید که مفاتیح الجنان چطور در این فهرست می‌گنجد؟ پاسخ شاید در این باشد که اکثریت ایرانیان شیعه هستند و دین و مذهب یکی از وجه تمایز ملت‌ها بوده و تا حدودی همچنان هست.

یاسر میردامادی: شیعیان بسیاری اوقات، اگر نگوییم همیشه، میل به جداسری از اهل سنت داشته‌اند. یعنی می‌خواسته‌اند خودشان را متمایز از اکثریت سنی مذهب جلوه بدهند. مثلاً رواج عبارت اشهد ان علیاً ولی‌الله در اذان و اقامه شیعی. در حالی که خود شیعیان قبول دارند که این عبارت در اذان و اقامه نیست دیگر.

در این خصوص در وبسایت آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، چنین آمده است: "اشهد ان علياً ولى الله" جزو اذان و اقامه نيست، ولى خوب است بعداز "اشهد ان محمداً رسول الله" به قصد قربت گفته شود.

یاسر میردامادی جلوه دیگری از تمایل شیعیان به تمایز از سنی‌ها را در تلاش آن‌ها برای داشتن کتاب مقدسی مخصوص به خود می‌بیند.‌

یاسر میردامادی: محدث نوری استاد شیخ عباس که همان‌طور که عرض کردم یک کتابی نوشته است که گفته است که قرآنی که ما الآن داریم همه قرآن نیست و از قرآن اصلی آیاتی و سوره‌هایی حذف شده. بعد از تلاش‌های محدث نوری، تلاش‌هایی از سوی برخی از شیعیان عمدتاً اخباری صورت گرفت که آن سوره‌های محذوفه از قرآن را که مثلاً اسمش بوده نور یا ولایت آن را اضافه کنند به قرآن و چاپ کنند. اما این با مقاومت فقیهان اصولی شیعه به جایی نرسید. مثلاً آقای مطهری در کتاب اسلام و مقتضیات زمان نقل می‌کند که در زمان آیت‌الله بروجردی برخی شیعیان اخباری می‌خواستند همین قرآن متفاوت را با الحاق سوره‌های شیعی چاپ کنند که آیت‌الله بروجردی خبردار می‌شود و آن قرآن‌ها را توقیف می‌کند و همه را به دریا می‌ریزد. بر این اساس ببینید یک تلاش برای درست کردن کتاب مقدس مختص شیعی که همین قرآن شیعه بوده شکست می‌خورد. بر این اساس بعد از شکست تلاش‌های محدث نوری شاگرد او یعنی شیخ عباس قمی یا محدث قمی، موفق می‌شود که با نوشتن مفاتیح عملاً یک کتاب مقدسی مختص شیعه درست کند. یعنی شیعیان همیشه کنار قرآنشان یک دونه مفاتیح هم دارند. ممکن است نهج‌البلاغه حتی نداشته باشند. ممکن است صحیفه سجادیه نداشته باشند. ممکن است کتب اربعه حدیث شیعی را نداشته باشند ولی حتماً کنار قرآنشان مفاتیح را دارند.

سام: چرا توی این دوره شیعیان به این فکر می‌افتند که یه جوری بیایند و خودشان را متفاوت بکنند؟ این چه نیازی است؟ چرا توی آن زمان دارد خودش را نشان می‌دهد؟

یاسر میردامادی: من فکر می‌کنم یکی از دلایلش شکل‌گیری جنبش وهابیان است در عربستان و مخصوصاً این که آنها حدود ۲۰۰ سال قبل یعنی ۱۰۰ سال قبل از نوشتن مفاتیح‌الجنان وهابیان نجد عربستان، اینها حرکت کردند و آمدند و حرم امام حسین را، حرم حضرت عباس را تخریب کردند، افراد زیادی را کشتند، غارت کردند گنجینه آن را و بعد از آن حرم بقیع را خراب کردند. این یک زخم بسیار بزرگی بود برای تشیع و هیچ‌گاه این زخم التیام پیدا نکرد. و در واکنش به آن زخم همیشه شیعیان سعی می‌کردند که خودشان را جدا نشان بدهند و شیخ عباس با مفاتیح توانست به این میل شیعی لباس عمل بپوشاند.

شیعیان که اقلیتی از جهان اسلام به شمار می‌روند، به دنبال این بودند که هویت خود را از دیگر مسلمانان مجزا نشان دهند. در شروع قرن چهاردهم که ایرانی‌ها به دنبال ایجاد هویتی مستقل برای ایرانی‌ها هستند و می‌خواهند از همسایگانشان متمایز باشند، عنصر مذهبی هم به کمک می‌آید.

برای همین است که در متمم قانون اساسی مشروطه پیش از آنکه در اصل سوم، درباره مرزهای کشور صحبت شود، پیش از آنکه در اصل چهارم از پایتختی تهران - با ط دسته‌دار - سخنی به میان آید و حتی پیش از آنکه در اصل پنجم رنگ و شکل پرچم به بحث گذاشته شود، در اصل اول صحبت از دین و مذهب رسمی ایران است.

اصل اولِ متمم ِ قانونِ اساسی مشروطه: مذهب رسمی ایران اسلام و طریقه حقه جعفریه اثنی عشریه‌است. باید پادشاه ایران دارا و مروج این مذهب باشد.

(موسیقی)

یاسر میردامادی: مفاتیح خیلی زود انتقاد برانگیخت. احمد کسروی یکی از نخستین کسانی است که علناً انتقاد شدیدی می‌کند به مفاتیح و به صراحت و به گفته خود کسروی در لیست کتاب‌هایی که او به آتش می‌افکند مفاتیح‌الجنان هم بود.

همه مخالفان با حرارت احمد کسروی، منتقد اجتماعی، به مفاتیح الجنان حمله نکردند، اما در نقد هم کم نگذاشتند.

یاسر میردامادی: کمتر از دو دهه بعد از انتشار مفاتیح یعنی در ۱۳۲۱ - ۲۲ خورشیدی، یک روحانی اصلاح‌گرای شیعه به نام شریعت سنگلجی یک کتابی نوشت به نام توحید عبادت. البته از مفاتیح نام نبرد در این کتاب اما تمام این کتاب در واقع نقد مفاتیح است. از جمله شریعت سنگلجی توسل به ائمه را نقد کرده، زیارت قبور را نقد کرده، و می‌دانید دیگر توسل به ائمه و زیارت قبور بخش عظیمی از کتاب مفاتیح است. دعاها توسل و ائمه را آورده، زیارت‌نامه‌های قبور ائمه شیعه را آورده.

یاسر میردامادی: تقریباً ۵ دهه بعد یعنی در اواخر دهه ۶۰ خورشیدی، یک روحانی اصلاح‌گرای دیگر به نام سید ابوالفضل ابن‌الرضا مشهور به برقعی، در اواخر عمرش کتاب مفصلی منتشر کرد به نام تضاد مفاتیح‌الجنان با قرآن. برقعی در این کتاب در وصف شیخ عباس قمی می‌گوید که شیخ عباس عالمی بود متتبع و بسیار زاهد ولی ساده و زودباور. که با قرآن انس نداشت، مجتهد هم نبود یکی از انتقادات برقعی به شیخ عباس قمی این است که شیخ عباس بارها روایتی را می‌آورد که خودش می‌گوید سند آن ضعیف است یا سندی را بر آن نیافتم اما در عین حال آن را ذکر می‌کند. بعد برقعی می‌گوید آخر شیخ عباس پس چه فرقی کرد؟ به هرحال این کتاب مفصل آقای برقعی که در بیش از ۵۰۰ صفحه نوشته شده فصل به فصل و باب باب کل مفاتیح را نقد می‌کند و نتیجه می‌گیرد که مفاتیح پر است از خرافه، غلو و شرک. گرچه آقای برقعی تصریح می‌کند که دعاهای اندکی هم در این کتاب پیدا می‌شود که از نظر ایشان خالی از خرافات و توحیدی است مثل دعای مجیر که منسوب به پیامبر است.

آن تکه‌هایی از مفاتیج الجنان که منتقدان آن را خرافی می‌نامند، از جمله بخش‌هایی است که نویسنده، می‌گوید دعایی اثر شفابخش دارد و دیگری مال و منال را زیاد می‌کند. یا جاهایی که اثرات خاصی برای زیارت مقبره امامان قائل شده است.

برقعی در کتابش درباره مفاتیح‌الجنان به شدت ابراز نگرانی کرده و می نویسد:

خطر بزرگ خرافات آن است که مردم فکور و با فرهنگ را نسبت به اسلام بدبین می‌سازد و آنها این اباطیل را به حساب دین می‌گذارند و نمی‌دانند که اسلام خود بزرگ‌ترین دشمن خرافات و موهومات است و یکی از اهداف اصلی دین، نجات بندگان خدا از غل و زنجیر آداب و آیین‌های خرافی و آزاد کردن ایشان از چنگال موهومات است.

روحانیون شیعی، از جمله آیت‌الله خمینی، از محمد حسن شریعت سنگلجی و احمد کسروی به شدت انتقاد کرده بوده‌اند. کسروی که انتقادهای تندی به روحانیت شیعه کرده بود در نهایت ترور شد.

یاسر میردامادی: آقای برقعی به دلیل انتقادهایش از آن چیزی که خرافات شیعی گفته می‌شود، از طرف آیت‌الله شریعتمداری، حتی قبل از انقلاب، تحت فشار قرار می‌گیرد. چون نماینده آیت‌الله شریعتمداری بوده. حتی قبل از انقلاب زندان شهربانی می‌شود برای عقایدش. بعد از انقلاب هم آقای برقعی بارها زندانی می‌شود. حتی در آستانه این قرار می‌گیرد که محکوم به ارتداد بشود و اعدام بشود. ولی اعدام نمی‌شود. تبعید می‌شود. و همچنین بارها ایشان ترور می‌شود.

اما هیچ‌کدام از این ترورها باعث مرگ او نمی‌شود.

یاسر میردامادی می‌گوید که خرافه دانستن یا ندانستن اثرات یک دعا یا زیارت امامان به نظام فکری افراد مربوط است.

یاسر میردامادی: در نظام فکری منتقدان مفاتیح مثل آقای برقعی یا آقای شریعت سنگلجی همه این افراد برای امامان شیعه احترام بسیاری قائل‌اند ولی برای آنها ولایت تکوینی قائل نیستند. و منظور از ولایت تکوینی این است که امامان شیعه قدرت تصرف در طبیعت را دارند، در هستی را دارند. در یک نگاه شیعی ائمه دارای ولایت تکوینی‌اند لذا در آن داستان معروف ضامن آهو، امام رضا یک آهویی که قرار بود شکار بشود به امام رضا پناه می‌برد، امام رضا او را نجات می‌دهد، با حیوانات حرف می‌زنند امامان شیعه، تصرف در جهان می‌کنند و اینها برای قرآنیون پذیرفتنی نیست. از نظر آنها اینها غلو است یعنی اغراق در مورد جایگاه ائمه است. خرافه است و بلکه شرک است. یعنی اینکه در کنار خدا یک خدای دیگری قائل شدن.

سام: فکر می‌کنی این کتاب با ما به قرن پانزدهم هجری شمسی هم می‌آید یا اینکه نه کتابی است که در همان قرن چهاردهم باقی می‌ماند؟

یاسر میردامادی: من فکر می‌کنم از آنجا که مفاتیح‌الجنان شیخ عباس قمی با هویت تشیع امامی پیوند خورده و به ویژه با هویت دین‌داری عامه تشیع امامی پیوند خورده، و به توضیحی که دادم تبدیل شده به کتاب مقدس اختصاصی شیعیان امامی، آنگاه مادامی که تشیع امامی برقرار باشد این کتاب هم احتمالاً با جرح و تعدیل‌هایی برقرار خواهد ماند.

(موسیقی پایانی)

ممنون از اینکه شنونده این پادکست بودید، و البته تشکر ویژه از کیمیا، دختر چهار ساله یاسر میردامادی که موقع ساخت برنامه گاهی صدایش را می‌شنیدم که از دو طیقه پایین‌تر صدایش به میکروفن رسیده و ضبط شده بود. و چه چیزی زیباتر از صدای کودکان

در برنامه بعدی شیرازه، به سومین کتاب تاثیرگذار قرن می‌پردازیم که درباره قانون است.

اگر شد، همراه ما باشید و دیگرانی را هم به همراهی با ما تشویق کنید.

نوازندگی سه‌تار در این برنامه کار بهراد توکلی و موسیقی پایانی کار بهروز شادفر است.

مهسا خلیفه، در اجرای برنامه کمک می‌کند و همکار من در بخش پژوهش روزبه کمالی است.

سیما علینژاد سردبیر شیرازه است و من، سام فرزانه تهیه‌کننده این برنامه هستم که برای شما آرزوی شب‌ها و روزهای خوشی دارم.

نقطه.

شیرازه - کتابخانه قرن (٢): کتاب فارسی اول دبستان

پادکست شیرازه - کتابخانه قرن