تابلوهایی به زیبایی پنجره‌های تهران؛ مرور صفحه اینستاگرامی 'تهرون فریم'

عکس دو بعدی است و بخشی از هنر عکاسی این است که با نورپردازی و گذاشتن سوژه در محیط آن را به گونه‌ای نمایش دهیم که انگار بعد سومی هم در کار است. عکس‌های صفحه اینستاگرامی "تهرون فریم" اما بدون توجه به این اصل تنها سوژه‌اش تصویر دو بعدی نمای بیرونی قاب‌های پنجره‌های بسته تهران است. آنچه که این عکس‌ها را جذاب می‌کند، زیبایی طراحی حفاظ‌های پنجره‌هاست.

صفحه اینستاگرامی "تهرون فریم" مجموعه‌ای است از عکس‌های حفاظ‌‌هایی که به دقت با فرم دادن به فلز ساخته شده و طرح‌های مدرنشان یادآور هنر مدرن و سنتی ایران است.

شکل‌گیری این مجموعه از یک پیادره‌روی در نوروز ۹۸ در تهران شروع شد. دو دوست در محله‌های امامزاده یحیی، پامنار و عودلاجان در حال قدم زدن و عکاسی از ساختمان‌ها و پنجره‌هایشان بودند که به فکر می‌افتند عکس‌های پنجره‌ها را در مجموعه‌ای در اینستاگرام گرد هم بیاورند. تا مخاطبان به صورت مشخص توجهشان به این وجه از معماری تهران جلب شود.

یکی از این دو نفر، سروش مهاجری، معمار و پژوهشگر معماری معاصر تهران بود. معماری معاصر تهران قسمت عمده‌ای از پژوهش دوره دکترای اوست.

مهاجری می‌گوید که بارها وقتی سواره درحال گذر از محله‌ای بوده توقف کرده تا فقط از یک ساختمان زیبا و پنجره‌هایش لذت ببرد. لذتی که او حالا در این صفحه اینستاگرامی با بقیه قسمت می‌کند. او امیدوار است که به این ترتیب توجه مردم به زیبایی‌های شهر جلب شود و در حفظ این پنجره‌ها کوشش کنند.

قدمت حفاظ پنجره‌ها چقدر است؟

تا اواخر دوره قاجار، پنجره‌ها بیشتر به سوی کوچه‌ها باز می‌شدند. اما وقتی معماران شروع می‌کنند به طراحی پنجره‌هایی که به خیابان باز می‌شود، کم کم نیاز به حفاظ هم پدید می‌آید.

"از پهلوی اول و به خصوص در دوره پهلوی دوم" است که مهاجری می‌گوید "معمار، ریخته‌گر و صنعت‌گری که درگیر این پنجره‌ها می‌شود شروع به طراحی کردن" برای پنجره‌های ساختمان می‌کند.

حفاظ‌ها که لابد قرار است جلوی ورود و خروج دزد به خانه را بگیرد خود به یک عنصر زیبایی در ساختمان‌ها تبدیل می‌شود و طراحی‌های ویژه معماران و آهنگران برای هر ساختمان باعث می‌شود که عنصر زیبایی‌بخش این پنجره‌ها تقریبا منحصر به خود آنها باشد.

این روند تا انقلاب ایران ادامه پیدا می‌کند و بعد از وقفه‌ای کوتاه‌مدت، مهاجری می‌گوید "در بیست سال اخیر معمارانی هستند که دارند این را احیا می‌کنند."

الهام طراحان این حفاظ‌ها چه بوده؟

طرح‌های حفاظ‌‌های پنجره‌های تهران مثل طرح‌های قالی الهام گرفته از عناصری است که در اطراف طراحان بوده است.

گل‌ها و گیاهان به وضوح در بسیاری از این طرح‌ها دیده می‌شوند. منبع دیگر الهام طراحان "نقش‌مایه‌های تذهیب است که یک هنر اصیل ایرانی است."

بخش دیگری از این طرح‌ها هم خطوط و نقوش هندسی هستند که "الگوهای خیلی متنوع" آن به گفته مهاجری "هم خیلی ایرانی است و هم خیلی مختص به شهر تهران و معماری پس زمینه این پنجره‌ها" است.

طراحان چه کسانی بودند؟

طبیعی است که تصور کنیم بخشی از این پنجره‌ها حاصل طراحی معمارانی هستند که با اصول زیبایی‌شناسی آشنا هستند و مثلا نسبت و تناسبات امتحان شده برای طراحی پنجره‌ای زیبا را می‌دانند. اما فقط معماران خالقان این تابلوهای زیبای شهری نبودند.

سروش مهاجری می‌گوید که "از اواسط دوران پهلوی دوم، چون ساخت و ساز خیلی وسیع شده بود" بسیاری از خانه‌ها را "یک معمار محلی طراحی می‌کرده" است. در این خانه‌ها به نظر می‌رسد که آهنگرها طراحی نرده و حفاظ‌ها را به عهده داشته‌اند.

صنعتگرانی که مهاجری می‌گوید انگار این زیبایی‌شناسی و هندسه را درک کرده بودند و "آن را در سطح عمومی در ساختمان‌سازی ایران گسترش می‌دادند."

کدام محله‌های تهران از این پنجره‌ها دارند؟

سروش مهاجری که به قدم زدن در تهران علاقه دارد، می‌گوید که این پنجره‌ها را در نقاط مختلف شهر دیده است. "از شرق در تهران‌پارس بگیر تا محله‌هایی در جنوب شهر." اما آیا می‌توان گفت که پنجره‌ها در جنوب شهر با شمال یا مرکز شهر متفاوت هستند؟

"هر چه ما به سمت جنوب می‌رویم، فرم ساختمان‌‌ها ساده‌تر می‌شود. یعنی ما با ساختمان‌هایی طرفیم که درگیر کمپوزیسیون و ترکیب مصالح ساختمانی نیستند." او می‌گوید که سازندگان این ساختمان‌ها برای زیبا کردنشان، به جزییات توجه می‌کنند: "مثل همین نرده‌ها و حفاظ‌های پنجره‌ها و ایوان‌ها و تراس‌ها".

برای همین است که به گفته او از خیابان آزادی به سمت جنوب، تنوع طرح این پنجره‌ها بیشتر می‌شود.

آیا این پنجره‌ها منحصر به تهران است؟

مهاجری می‌گوید که عکس‌های زیادی از پنجره‌های شهرهای دیگر ایران هم به دست او رسیده است اما چون تمرکز صفحه "تهرون فریم" بر حفاظ‌های نرده‌های تهران است، او این عکس‌های وارده را منتشر نکرده است. در عین‌حال او امیدوار است که پروژه‌هایی از این دست در شهرهای دیگر هم پا بگیرد تا بلکه کمک کند حس تعلق مردم به شهرهایشان بیشتر شود.

حفاظ‌هایی که با همین فکر و ایده طراحی و ساخته شده‌اند در شهرهای کشورهای دیگر هم هست. اما چون آنها "بافت تاریخی شهر را حفظ کرده‌اند. این پنجره‌ها و نرده‌ها با مسالح و بافت اطراف عجین شده و آنقدرها چشم را درگیر نمی‌کند." مهاجری می‌گوید اما چون در تهران ساخت و سازها آشفته بوده، "این پنجره‌ها مثل یک جواهر یک گوشه‌ای افتاده‌اند و فقط چشم‌های حساس می‌تواند آنها را ببیند." او می‌گوید یکی از دلایل توجه به صفحه اینستاگرامی "تهرون فریم" همین است که این زیبایی‌ها را جلوی چشم می‌آورد.

بار دیگر شهری که دوست می‌داشتم

مهاجری می‌گوید که چنین قاب‌های زیبایی حالا کمتر در ساخت و سازهای جدید شهرها به چشم می‌آید. برای اینکه به گمان او"زیبایی‌شناسی ما به طرز وحشتناکی افت پیدا کرده و طراحی جزییات در محافل آموزشی به این صورت تدریس نمی‌شود."

او می‌گوید تنها کاری که از دست افرادی مثل او بر می‌آید مستندسازی این میراث است: "شاید بتوانیم برای آیندگان کاتالوگ و کتابی تهیه کنیم که بدانند چه الگوها و طرح‌هایی در ایران وجود داشته است."

برای شهروندان کنونی شهرها هم او امیدوار است که پروژه‌هایی از این دست توجه مردم به شهرهایشان را دوباره جلب کند تا دوباره به شهرهایشان احساس تعلق کنند.

شهرهایی که به دلایل اقتصادی شاهد ساخت و سازهای بی‌رویه‌ای بوده‌اند و بسیاری از بافت‌های تاریخی‌ آنها از بین رفته است.