حمله به پایگاه هوایی عدید؛ چه آینده‌ای در انتظار روابط ایران و کشورهای خلیج فارس است؟

حمله موشکی ایران به پایگاه عدید قطر، که محل استقرار نیروهای آمریکا است، روابط ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را پیچیده‌تر می‌کند.

این حمله که به گفته مقام‌های ایران نیروهای آمریکا را هدف قرار داده بود و به گفته واشنگتن هیچ قربانی در پی نداشت، با واکنش رسمی و محکومیت شدید دولت قطر و دیگر کشورهای عربی خلیج فارس روبه‌رو شد.

محکومیت حمله ایران از سوی این کشورها، کمتر از دو هفته پس از موضع مشترک آن‌ها در محکومیت حمله اسرائیل به ایران در روز ۱۳ ژوئن مطرح شد.

می‌توان گفت روابط ایران و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس همواره نوسان داشته است و از زمان وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹، این روابط دستخوش دگرگونی‌های پیاپی میان تنش و آرامش بوده است.

در این میان تلاش‌هایی برای کاهش تنش نیز صورت گرفته، اما این تلاش‌ها نتوانسته‌ مانع تداوم بی‌اعتمادی متقابل شوند. عوامل اختلاف‌برانگیز، جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای، دخالت در امور داخلی، برنامه هسته‌ای ایران و مناقشه بر سر جزایر سه‌گانه (تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی)، مهم‌ترین محورهای این رابطه پر فراز و نشیب بوده است.

مهم‌ترین نقاط عطف در روابط ایران و کشورهای خلیج فارس

در این سال‌ها ایران به رهبری آیت‌الله خمینی سیاست خارجی انقلابی در پیش گرفت که هدف آن صدور انقلاب اسلامی بود. این رویکرد موجب نگرانی کشورهای حاشیه خلیج فارس، به ویژه عربستان و بحرین شد، چرا که از تاثیر آن بر اقلیت‌های شیعه در کشورهایشان بیم داشتند. از این رو با آغاز جنگ ایران و عراق در سپتامبر ۱۹۸۰، بیشتر کشورهای خلیج فارس، به ویژه عربستان، کویت و امارات، حمایت مالی و سیاسی از عراق را در پیش گرفتند تا مانع گسترش انقلاب اسلامی شوند.

این کشورها میلیاردها دلار به عراق کمک کردند که باعث تشدید تنش با تهران شد، چون این کمک‌ها را تهدیدی مستقیم علیه امنیت ملی خود تلقی می‌کرد. ایران هم در واکنش، به نفت‌کش‌ها در خلیج فارس حمله کرد و عربستان هم در سال ۱۹۸۴ دو جنگنده ایرانی را سرنگون کرد.

در ژوئیه ۱۹۸۷، در جریان درگیری زائران ایرانی و نیروهای امنیتی سعودی، بیش از ۴۰۰ نفر کشته شدند که عمدتا ایرانی بودند. این حادثه به قطع روابط دیپلماتیک دو کشور تا سال ۱۹۹۱ انجامید. ایران از این واقعه برای تقویت گفتمان انقلابی خود علیه آنچه «رژیم‌های وابسته به غرب» می‌نامید، بهره گرفت.

با پایان جنگ ایران و عراق در سال ۱۹۸۸ و درگذشت آیت‌الله خمینی در سال ۱۹۸۹، ایران در دوره ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی سیاست خارجی عمل‌گرایانه‌تری را در پیش گرفت که هدف آن بازسازی اقتصادی و بهبود روابط با همسایه‌ها بود. در این دوره روابط با کشورهای خلیج فارس، به ویژه قطر و عمان که مواضع بی‌طرفانه‌تری در قبال ایران داشتند، تا حدی بهبود یافت.

جمهوری اسلامی ایران حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰ را محکوم کرد. این موضع‌گیری با توجه به خصومت پیشین ایران با کویت به دلیل حمایت این کشور از عراق در جنگ، تا حدی غافلگیرکننده بود. بعضی از کشورهای خلیج فارس، به ویژه کویت و قطر، از این موضع ایران استقبال کردند و کانال‌های دیپلماتیک جدیدی میان دو طرف باز شد.

دوران ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی با تلاش‌های ملموس برای بهبود روابط با کشورهای خلیج فارس، به ویژه عمان و قطر، همراه بود. دولت هاشمی رفسنجانی می‌گفت به دنبال بازسازی اقتصاد ایران است و بر این باور بود که ثبات منطقه‌ای برای جذب سرمایه‌گذاری ضروری است. روابط دیپلماتیک عربستان و ایران که پس از حادثه حج ۱۹۸۷ قطع شده بود، در سال ۱۹۹۱ از سر گرفته شد.

با انتخاب محمد خاتمی به ریاست جمهوری ایران در سال ۱۹۹۷، سیاست «گفت‌وگوی تمدن‌ها» آغاز شد که تاثیری مثبت بر روابط منطقه‌ای ایران داشت. در سال ۱۹۹۹ خاتمی به عنوان نخستین رئیس جمهوری ایران در دوره بعد از انقلاب، به عربستان سفر کرد که نشانه‌ای از چرخش جدی در سیاست ایران تلقی شد. همچنین حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر وقت قطر، در سال ۲۰۰۰ به تهران سفر کرد که اولین سفر حاکمان کشورهای حوزه خلیج فارس به ایران پس از انقلاب بود. بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۲، ایران و کشورهای خلیج فارس ۴۲ توافق‌نامه همکاری در زمینه‌های اقتصادی و امنیتی امضا کردند.

انتخاب محمود احمدی‌نژاد موجب بازگشت تنش‌ها در روابط ایران و کشورهای خلیج فارس شد. او که در اظهاراتش بر دشمنی با غرب و حمایت از گروه‌های نزدیک به ایران در لبنان، بحرین و یمن تاکید داشت، موجب نگرانی بیشتر کشورهای خلیج فارس، به ویژه عربستان، از جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای و برنامه هسته‌ای ایران شد.

تنش‌ها پس از اظهارات احمدی‌نژاد درباره بحرین افزایش یافت. منامه در آن زمان این سخنان را دخالت در امور داخلی و تهدیدی برای حاکمیت خود خواند. همچنین در این دوره، تنش‌ها بر سر جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک تشدید شد و امارات در سال ۲۰۰۸ خواستار در اختیار گرفتن مالکیت این جزایر شد.

تحولات موسوم به «بهار عربی» موجب تشدید شکاف‌های فرقه‌ای در منطقه شد. ایران از جنبش‌های شیعی در بحرین و یمن حمایت کرد، در حالی که عربستان و امارات از دولت‌های سنی‌ مذهب پشتیبانی می‌کردند. مداخلات ایران در یمن و حمایت از جنبش حوثی‌ها، نگرانی عربستان و امارات را برانگیخت و در نهایت این دو کشور در سال ۲۰۱۵ عملیات نظامی در یمن را آغاز کردند.

با وجود آنکه توافق هسته‌ای ایران و قدرت‌های جهانی در سال ۲۰۱۵ از نگرانی‌های غربی‌ها کم کرد، اما موجب افزایش بدبینی کشورهای خلیج فارس شد. این کشورها احساس می‌کردند که در این توافق نقش ایران در بی‌ثبات‌سازی خاورمیانه نادیده گرفته شده است. در حالی که عمان از این توافق استقبال کرد، عربستان و امارات ابراز نگرانی کردند و معتقد بودند که لغو تحریم‌ها ایران را قادر خواهد ساخت تا منابع بیشتری در اختیار متحدان منطقه‌ای‌اش بگذارد و نفوذش را گسترش دهد.

در ژانویه ۲۰۱۶، عربستان نمر النمر روحانی شیعه را اعدام کرد. ایران به‌شدت واکنش نشان داد و در تهران جمعیتی خشمگین به سفارت عربستان حمله کردچند و آن را به آتش کشیدند. این حادثه منجر به قطع رسمی روابط دیپلماتیک دو کشور شد و نقطه اوجی دیگر در تنش میان تهران و ریاض رقم زد. بحرین نیز روابط خود را با ایران قطع کرد، امارات سطح روابط دیپلماتیک خود را به کاردار کاهش داد و قطر و کویت نیز سفرای خود را فراخواندند، هر چند قطر سفیرش را به تهران بازگرداند.

در این دوره، تقابل‌های غیر مستقیم ایران و عربستان شدت گرفت. در یمن عربستان از دولت عبد ربه منصور هادی حمایت می‌کرد، در حالی که ایران از حوثی‌ها پشتیبانی می‌کرد. این تنش‌ها در سپتامبر ۲۰۱۹ به اوج خود رسید، زمانی که تاسیسات نفتی شرکت آرامکو در عربستان هدف حمله‌ای قرار گرفت که به ایران نسبت داده شد و موجب توقف موقت نیمی از تولید نفت عربستان شد. اگرچه ایران دست داشتن در این حمله را رد کرد، اما این رویداد به‌عنوان «تشدید تنش راهبردی و خطرناک» تلقی شد.

با روی کار آمدن دولت ابراهیم رئیسی در ایران در سال ۲۰۲۱، سیاست اعتمادسازی با کشورهای خلیج فارس در پیش گرفته شد. این سیاست با میانجی‌گری دیپلماتیک قطر و عمان همراه بود. محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، در همان سال تمایل خود را برای بهبود روابط با ایران اعلام کرد. در همین چارچوب مذاکراتی میان ریاض و تهران در بغداد آغاز شد که طی آن پنج دور گفت‌وگوی غیرمستقیم انجام گرفت. این مذاکرات با استقبال کشورهایی مانند کویت و عمان روبه‌رو شد و در اوت ۲۰۲۲، کویت و امارات سفرای خود را به تهران بازگرداندند.

در مارس ۲۰۲۳ توافقی میان ایران و عربستان برای از سرگیری روابط دیپلماتیک با میانجی‌گری چین اعلام شد. این توافق نقطه عطفی در صحنه سیاسی منطقه بود، از آن جهت که چین برای نخستین‌ بار به‌عنوان میانجی وارد عمل شد. پس از آن، دیدارهای دیپلماتیک متقابلی میان دو کشور انجام شد و توافق‌نامه‌های اقتصادی نیز به امضا رسید.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، از زمان روی کار آمدنش در ژوئیه ۲۰۲۴ تلاش کرده است همکاری با کشورهای خلیج فارس را تقویت کند و از شدت تنش‌های منطقه‌ای بکاهد. در سوی مقابل، کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز تمرکز خود را از رقابت ژئوپلیتیک به همکاری اقتصادی معطوف کرده‌اند. این روند نزدیکی تدریجی، بازتاب‌دهنده‌ تغییری راهبردی در منطقه است که تحت تاثیر فشارهای اقتصادی ناشی از همه‌گیری کرونا، جنگ یمن و نیاز به ثبات منطقه‌ای شکل گرفته است.

با این حال مسائلی مانند جزایر سه‌گانه، برنامه هسته‌ای ایران، و ادامه حمایت تهران از حوثی‌ها در یمن و گروه‌های مسلح در عراق و لبنان همچنان عواملی هستند که باعث می‌شوند کشورهای خلیج فارس با احتیاط به تعامل با ایران ادامه دهند. با وجود این، کشورهای حاشیه خلیج فارس به سرعت حملات هوایی اسرائیل به مواضع نظامی و هسته‌ای ایران را محکوم کردند، حملاتی که پیش از حمله ایران به پایگاه عدید انجام شد و با محکومیت رسمی همراه بود.