«آپارتاید جنسیتی» چیست و چرا سازمان ملل برای توصیف لایحه حجاب از این اصطلاح استفاده کرد؟

سرانجام بعد از مدتی که شورای حقوق بشر سازمان ملل به کم‌کاری در ارتباط با تحولات ایران متهم شده بود، گروهی از مقام‌های عالی‌رتبه این شورا در بیانیه‌ای مشترک، لایحه «حجاب و عفاف» را «آپارتاید جنسیتی» توصیف کردند.

این یکی از شدیدالحن‌ترین موضع‌گیری‌های مقام‌های سازمان ملل علیه قوانین و سیاست‌های جمهوری اسلامی در ایران است.

بر اساس قوانین بین‌المللی، «آپارتاید» جنایت علیه بشریت محسوب می‌شود. اما در ارتباط با «آپارتاید جنسیتی» هنوز ابهاماتی در قوانین بین‌المللی وجود دارد.

یک گروه هشت نفره از مقام‌ها و گزارشگران ویژه سازمان ملل این بیانیه را امضا کرده‌اند.

در بیانیه از احتمال تصویب لایحه «حجاب و عفاف» ابراز نگرانی شده و تاکید شده که جزییات این لایحه به شدت تبغیض‌آفرین است.

گروهی از گزارشگران سازمان ملل، از جمله جاوید رحمان گزارشگر ویژه حقوق بشر ایران این بیانیه را امضا کرده‌اند.

آپارتاید جنسیتی چیست؟

آپارتاید نام سیستمی بود که بعد از جنگ جهانی دوم در آفریقای جنوبی حاکم شد و تا دهه ۹۰ پابرجا بود.

در این سیستم، حقوق افراد جامعه بر اساس رنگ پوست آن‌ها طبقه‌بندی شده بود. بیشترین مزایا و حقوق به «سفیدپوست‌ها» تعلق داشت و بعد از آن‌ها به ترتیب «هندی‌تبارها»، «رنگین‌پوست‌ها» و در نهایت «سیاه‌پوست‌ها» قرار داشتند.

اصطلاح «آپارتاید» در زبان «آفریکانس» به معنای «جداسازی» است.

این سیستم در آفریقای جنوبی که یکی از بدنام‌ترین نظام‌های حکمرانی قرن بیستم محسوب می‌شد در نهایت با مخالفت گسترده بین‌المللی روبه‌رو و سرنگون شد.

آپارتاید در سال ۱۹۷۳ از سوی سازمان ملل غیرقانونی اعلام شد. بر اساس «کنوانسیون آپارتاید» که در این سال تصویب شد، آپارتاید، «اقدامات غیرانسانی» خوانده شده که در پی «جداسازی نژادی و تبعیض» انجام می‌شوند.

در حال حاضر، این اصطلاح بار سیاسی بسیار ویژه‌ای دارد و برای توصیف شرایطی که تبعیض‌های گسترده و غیرانسانی اعمال می‌شود، به کار می‌رود.

«آپارتاید جنسیتی» به معنای نظامی است که در آن به شکل سیستماتیک، مردها نسبت به زن‌ها برتری داشته باشند.

برخی از منتقدان جمهوری اسلامی سال‌هاست که از چنین اصطلاحی برای توصیف نظام حاکم بر ایران استفاده می‌کنند. اما جمهوری اسلامی همواره این اتهام را رد کرده و اصرار دارد که در ایران تبعیضی علیه زنان وجود ندارد.

در بیانیه کارشناسان سازمان ملل آمده است: «چنانکه پیداست مقام‌ها (در ایران) به دنبال حکمرانی از طریق تبعیض سیستمی، با انگیزه سرکوب زنان و دختران برای به زانو درآوردن کامل آن‌ها هستند و پیش‌نویس این قانون می‌تواند شکلی از آپارتاید جنسیتی توصیف شود.»

برخی فعالان حقوق زنان در ایران و افغانستان از جمله گروه‌هایی هستند که از کارزاری بین‌المللی برای غیرقانونی اعلام کردن «آپارتاید جنسیتی» در سطح بین‌المللی حمایت کرده‌اند.

لایحه حجاب و عفاف چیست؟

این لایحه با نام «لایحه حمایت از خانواده از طریق ترویج فرهنگ عفاف و حجاب» توسط قوه قضائیه به دولت ابراهیم رئیسی ارائه شد و سپس از سوی دولت به مجلس ارسال شد تا به قانون تبدیل شود.

هدف اصلی لایحه، سخت‌گیری در اجرای حجاب اجباری است.

در بیانیه سازمان ملل آمده که در این لایحه، یک سری مجازات برای زنان تعیین شده است.

در این بیانیه آمده است: «این لایحه حقوق بنیادین بشر شامل حق مشارکت در زندگی فرهنگی، ممنوعیت تبعیض جنسیتی، آزادی بیان و عقیده، آزادی اعتراض مسالمت‌آمیز و حق دسترسی به خدمات اجتماعی، آموزشی، درمانی و آزادی جابه‌جایی را نقض می‌کند.»

گزارشگران و مقام‌های سازمان ملل که این بیانیه را امضا کرده‌اند در آن نوشته که تبدیل «اخلاق عمومی» به سلاح، حقوق زنان و دختران برای بیان عقایدشان را زیر پا می‌گذارد و به شدت به تبعیض و حاشیه‌راندن زنان، عمق می‌بخشد.

لایحه «حجاب و عفاف» در واکنش به اعتراض‌های سال ۱۴۰۱ و مخالفت گسترده جامعه ایران با حجاب اجباری تهیه شده است.

در پی این اعتراض‌ها که بعد از کشته‌ شدن مهسا امینی آغاز شد، برخی از زن‌ها دیگر حاضر نیستند به حجاب اجباری تن بدهند.