سفارت‌ها در زمان اعتراضات و پس از سقوط حکومت‌‌ها چه می‌شوند؟

روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ که سقوط حکومت محمدرضا شاه در ایران مسجل شد، یکشنبه بود و سفارت ایران در لندن در تعطیلات آخر هفته. ماموران سفارت شاهنشاهی ایران منتظر بودند که مشخص شود آیا دوشنبه سرکار بروند یا نه.

مهرداد خوانساری، وابسته مطبوعاتی سفارت شاهنشاهی ایران در لندن، می‌گوید که فردای آن روز که به سفارت رفت پرچم هنوز روی ساختمان سفارت افراشته بود. همه‌ چیز تا چند ماه بعد که مامورانی جدید از تهران به لندن فرستاده شدند، به روال سابق ادامه داشت؛ به جز علامت شاهنشاهی که روی چوب حکاکی شده بود و ۲۳ بهمن از سردر سفارت پایین آورده شد و حالا جایی در لندن، به عنوان یادگار آن دوران، نگهداری می‌شود.

مدتی پیشتر، انقلابیون طرفدار روح‌الله خمینی سعی کرده بودند که زیرزمین ساختمان کنسولگری ایران در لندن را اشغال کنند که دفتر وابستهٔ نظامی ایران در بریتانیا بود. پلیس لندن مانع شد؛ شبیه به کاری که همیشه در مصاف با اعتراضات فزاینده به جمهوری اسلامی به آن عمل کرده و از اماکن دولت ایران در بریتانیا حفاظت می‌کند.

هر بار که اعتراضی به حکومتی شروع می‌شود، سفارتخانه‌های خارجی آن کشور به‌عنوان نماد حکومت مستقر، از اولین و در دسترس‌ترین اهداف معترضان است. به‌تازگی تصویری از محل اقامت رسمی نماینده دائم جمهوری اسلامی در سازمان ملل متحد، منتشر شد که با اسپری رنگ روی آن نوشته شده بود «تروریست» و ماموران پلیس که در حال بررسی وضعیت بودند.

کلیپی هم از یک معترض ایرانی در برابر سفارت ایران در لندن که به‌سرعت از ساختمان آن بالا رفت و پرچم جمهوری اسلامی را پایین کشید، چنان مشهور شد که دونالد ترامپ از آن یاد کرد.

در حالی که دولت بریتانیا به‌تندی از سرکوب اعتراضات دی ۱۴۰۴ توسط جمهوری اسلامی انتقاد و سفیر ایران در لندن را احضار کرد، پلیس با تشدید تمهیدات حفاظتی در برابر سفارت ایران، شمار مأمورانش را در این مکان افزایش داد؛ وضعیتی که ممکن است برای بعضی این سؤال را مطرح کند که با وجود نارضایی دولت میزبان از عملکرد جمهوری اسلامی، چرا از سفارتخانه آن محافظت می‌کند و مردی را که پرچم جمهوری اسلامی را پایین کشید، حالا تحت پیگرد قضایی است .

حقوق بین‌الملل نظری در این زمینه صریح و تفسیرناپذیر است. حفاظت از سفارتخانه‌ها و مأموران دولت‌های خارجی، وظیفهٔ کشور میزبان و از بنیان‌های این شاخه از حقوق است. حملهٔ افراد به سفارتخانهٔ خارجی ممنوع است و خسارت‌های واردشده به آن متوجه دولت میزبان خواهد بود و هر فردی که دست به حمله بزند ـ در عمده کشورها ـ با اتهام کیفری روبه‌رو خواهد شد.

چرا دولت میزبان سفارت را تحویل معترضان نمی‌دهد؟

شهروندان معترض در خارج از هر کشور که هدفشان برچیدن نظام سیاسی کشورشان است، از دولت‌های میزبان انتظار دارند خشم‌شان را با پایین کشیدن پرچم یا پاشیدن رنگ و شعارنویسی روی ساختمان آن نشان بدهند.

دولت‌های میزبان مطابق تعهداتشان هرگز چنین اجازه‌ای نمی‌دهند. اگر چنین شود، قصور دولت میزبان است و باید خسارتش به نحوی جبران شود.

حمله دانشجویان طرفدار روح‌الله خمینی؛ موسوم به «دانشجویان پیرو خط امام»، به سفارت آمریکا در آبان ۱۳۵۸ (۱۹۷۹) و حمله طلاب بسیجی پیرو علی خامنه‌ای در سال ۱۳۹۴ به سفارت عربستان، باعث قطع روابط هر دو دولت آمریکا و عربستان با ایران شد.

حمله به سفارت بریتانیا در تهران در آذر ۱۳۹۰ هم باعث تعطیل آن و کاهش روابط دو کشور به پایین ترین سطح پیش از قطع کامل انجامید.

پیامدهای قطع روابط آمریکا با ایران هنوز هم ادامه دارد و حتی به عملیات نظامی ناکام طبس در سال ۱۳۵۹ (۱۹۸۰) برای نجات دیپلمات‌ها هم انجامید.

دیوان دادگستری بین‌المللی جمهوری اسلامی را بابت آن محکوم کرد. قضات دیوان گفته بودند گرچه حمله ابتدا از طرف مأموران غیردولتی یعنی «دانشجویان پیرو خط امام» انجام شد، اما حمایت آقای خمینی از آن‌ها، صورت وضعیت را تغییر داد و موجب مسئولیت حکومت شد.

دولت های میزبان موظفند، نه تنها از امکان دیپلماتیک و کنسولی و اقامتگاه رسمی سفیر کشور خارجی حفاظت کنند، که دربرابر امنیت کارکنان نمایندگی‌ها، که مصونیت دیپلماتیک دارند، هم مسئولند.

در مواردی که حکومت ها سقوط می‌کنند سؤال اینجاست که سفارت‌شان تا چه وقت در اختیار مأمورانی باقی می‌ماند که حکومت‌شان فروپاشیده است؟ به بیان دیگر، در چه صورتی ممکن است سفارت و مراکز کنسولی در اختیار معترضان قرار داده شود؟

این اماکن فقط در حالتی در اختیار معترضان قرار می‌گیرد که ماموران آن دولت درباره آن تصمیم گرفته باشند. یعنی دیپلمات‌ها و مأموران کنسولی، داوطلبانه محل را در اختیار نماینده معترضان قرار بدهند. معنای چنین عملی، پذیرش فروپاشی نظام سیاسی است که آن‌ها را به مأموریت فرستاده بود.

«سفارت در سایه» به جای سفارت شاهنشاهی ایران

در جریان انقلاب ایران و روزهای ملتهب بهمن، سفارت شاهنشاهی ایران در آمریکا، از مهم‌ترین اهداف معترضان بود. آیت‌الله خمینی در ۲۸ دی ۱۳۵۷ یک گروه پنج‌نفره را مأمور کمیته‌ای کرد که مسئولیت آن، سرپرستی سفارت و نمایندگی‌های کنسولی ایران در آمریکا بود.

در حالی که پلیس از ساختمان سفارت، که تحت مدیریت اردشیر زاهدی بود، به‌شدت محافظت می‌کرد، نزدیکان آقای خمینی برای تحت کنترل درآوردن نمایندگی‌های ایران در آمریکا، برای بی‌اعتبار کردن سفارت شاهنشاهی، یک «سفارت سایه» راه‌اندازی کردند. این سفارت بدلی در اتاق یک هتل در واشنگتن برپا شد.

اردشیر زاهدی، آخرین سفیر ایران در آمریکا تا امروز، در خاطراتش گفته است که اسد همایون، کاردار موقت ایران در واشنگتن ــ که اختیار اماکن دیپلماتیک در غیاب سفیر به دست او افتاده بود ــ در برابر فشار نمایندگان آقای خمینی از وظایفش چشم‌پوشی کرد و با فروپاشی حکومت در ۲۲ بهمن، اختیار کامل سفارت، با چراغ سبز شورای انقلاب از تهران، به دست منصوبان نظام جدید افتاد.

حتی در این حالت هم ماموران نمی‌توانند بدون اجازه پایتخت‌شان دست به چنین عملی بزنند.

مهرداد خوانساری، آخرین وابسته مطبوعاتی سفارت شاهنشاهی ایران در لندن، می‌گوید که عصر ۲۲ بهمن از تهران تلگرافی به سفارت رسید که همه کارکنان در مأموریت‌های خود ابقا شدند و از آن‌ها خواسته شد روز بعد طبق روال سر کار خودشان حاضر باشند.

حالتی دیگر که ممکن است سفارت و سایر نمایندگی‌های خارجی حکومت در اختیار معترضان قرار گیرد این است که پس از فروپاشی نظم پیشین، حاکمان جدید، مأموران پیشین را عزل کنند و در تماس با کشور میزبان، اجازه دهند افراد دیگری، به‌صورت موقت، اداره نمایندگی‌ها را به دست بگیرند.

این مجوز پس از تماس رسمی دولت فرستنده با دولت میزبان صادر می‌شود و معمولا طی آن افراد محلی و مستقر در آن کشور، ممکن است کوتاه‌مدت و به‌اضطرار ساختمان سفارت و سایر نمایندگی‌ها مثل کنسولگری‌ها، را در اختیار بگیرند؛ وضعیتی کم‌و‌بیش مشابه آن‌چه پس از فروپاشی حکومت شاه، در سفارت ایران در آمریکا انجام شد.

تغییر پرچم، نشان‌های دولتی و سایر علائم مربوط به نظام سیاسی پیشین از سردر سفارت یا کنسولگری، در اختیار افرادی است که کشور فرستنده به کشور میزبان معرفی می‌کند و دولت‌هایی که پذیرای نمایندگی‌های خارجی هستند، اختیاری در آن ندارند.

چند مورد حمله به سفارتخانه‌های خارجی در تهران