چطور مشروب تقلبی می‌تواند شما را بکشد و علائم مسمومیت با متانول چیست؟

سالانه صدها نفر در سراسر جهان جان خود را به خاطر خوردن مشروبات تقلبی از دست می‌دهند.

بیشتر این موارد مربوط به متانول است؛ ترکیبی سمی که در محصولات الکلی غیرقانونی پیدا می‌شود.

تولیدکنندگان تجاری، در زمان تولید مشروب‌های الکی، میزان متانول را در نوشیدنی‌هایشان کاهش می‌دهند و آن را به سطوح ایمن و مناسب برای مصرف انسان‌ها می‌رسانند.

اما تولیدکنندگان زیرزمینی مشروب، اغلب متانول صنعتی را - که در رنگ و لاک یافت می‌شود - برای تقویت مشروبات خانگی ارزان، به این نوشیدنی‌ها اضافه می‌کنند.

حتی مقادیر کمی از این ترکیب سمی می‌تواند باعث نابینایی، آسیب به کبد و در نهایت مرگ شود.

بر اساس اطلاعات سازمان غیردولتی «اقدام برای مسمومیت با متانول» (MPi)، در سال ۲۰۲۳، ۶۰ حادثه مرتبط با متانول در سطح جهانی گزارش شده که منجر به ۳۰۹ مرگ شد.

این نهاد که توسط دانشگاه اسلو و پزشکان بدون مرز ایجاد شده، تاکید می‌کند که بیشتر موارد مسمومیت در کشورهای آسیایی گزارش می‌شود.

به گفته این سازمان، مسمومیت با متانول به طور نامتناسبی بر جمعیت‌های آسیب‌پذیر در سطح جهانی تأثیر گذاشته و اغلب دقیق گزارش نمی‌شود. علاوه بر این، با افزایش قیمت‌های نوشیدنی‌های مارک‌دار، افراد کم درآمد به مصرف الکل خانگی ارزان‌تر روی آورده‌اند.

ایران

صرف مشروبات الکلی تقلبی از زمان انقلاب ۱۳۵۷ تاکنون جان‌های بسیاری را گرفته است.

هر سال، گزارش هایی مبنی بر مرگ یا آسیب ماندگار بر اثر مصرف مشروبات الکلی تقلبی و غیراستاندارد در مهمانی‌ها و عروسی‌ها منتشر می‌شود.

پس از انقلاب، طبق قوانین، مصرف مشروبات الکلی ممنوع شد اما گزارش‌ها نشان می‌دهد که ایرانیان همچنان مخفیانه مشروبات الکلی می‌نوشند.

برخی از نوشیدنی‌های الکی از کشورهای همسایه قاچاق وارد ایران می‌شود.

گزارش دقیقی از میزان مصرف مشروبات الکلی در ایران در دست نیست، اما با توجه به آمار مراجعه کنندگان به بخش مسمومیت بیمارستان‌ها، به نظر می‌رسد میزان مصرف الکل در جمعیت به‌خصوص جوانان رو به افزایش است.

در روزهای گذشته شمار قربانیان مصرف الکل تقلبی در مازندران و همدان به بیش از ۳۰ نفر رسیده است. چهار نفر در این رابطه در مازندران به قتل عمد متهم شده‌اند و ۱۳ نفر هم در همدان بازداشت شده‌اند. در استان گیلان هم ۳۷ نفر مسموم و ۹ نفر هم بر اثر مسمومیت ناشی از مصرف مشروبات تقلبی و متانول جان باخته‌اند.

چهار سال پیش هم در یکی از مسمومیت‌های گسترده ناشی از مشروبات الکلی صنعتی، ۴۴ نفر در شیراز جان باختند و ۳۳۰ نفر در بیمارستان بستری شدند.

در سال ۲۰۱۸، سازمان بهداشت جهانی در گزارشی از میزان مصرف الکل در جهان، ایران را در رتبه نهم قرار داد.

این در حالیست که بر اساس ماده ۷۰۲ قانون مجازات اسلامی، تولید و فروش هر نوع مشروبات الکلی ممنوع است.

همچنین طبق ماده ۲۶۵ این قانون مجازات نوشیدن مشروبات الکلی برای بار اول و دوم ۸۰ ضربه شلاق و برای بار سوم اعدام است.

قوه قضائیه سال گذشته حکم اعدام ۴ نفر را در پرونده مشروبات الکلی مسموم صادر کرد.

نگاهی اجمالی به آمار رسمی منتشر شده در ایران نشان می‌دهد که مصرف مشروبات الکلی نه تنها کاهش نیافته بلکه روش‌های جدیدی مانند خرید و فروش در فضای مجازی نیز جایگزین آن شده است.

علائم مسمومیت با متانول چیست؟

نوشیدن حتی مقادیر کمی از متانول صنعتی بسیار خطرناک است.

به گفته اداره بهداشت عمومی انگلستان، مصرف یا استنشاق بخار متانول می‌تواند اثرات جدی بر سلامتی داشته باشد، از جمله:

دکتر ای موتو، از بیمارستان دولتی کالج پزشکی در منطقه پودوکوتای ایالت تامیل نادو، به بی‌بی‌سی تامیل توضیح داد که چگونه اسید تولید شده توسط متانول افراد را می‌کشد.

او می‌گوید: «اسید در کلیه‌ها جمع می‌شود، جریان ادرار را مسدود می‌کند و باعث افزایش محتوای نمک و نارسایی کلیه می‌شود.»

نابینایی

بر اساس نتایج مطالعه‌ای که در نشریه دانشگاهی «چشم‌پزشکی بریتانیا» منتشر شده، مصرف حتی مقادیر کمی از متانول می‌تواند باعث تخریب حاد بخش‌هایی از سیستم مرکزی اعصاب شود که به نابینایی غیرقابل برگشت منجر خواهد شد.

حتی پیشرفته‌ترین سیستم‌های پزشکی نیز ممکن است نتوانند بینایی بیمارانی را که الکل غیرقانونی نوشیده‌اند بازگرداند.

ویکاس سودیوالا، از مشاوران بیمارستان شهرستان لینکلن در انگلستان، در سال ۲۰۱۲ به بی‌بی‌سی گفت که بیمارانی با سرگیجه، تهوع، درد معده، استفراغ و تاری دید به بخش اورژانس مراجعه کرده‌اند.

او گفت که آنها نوشیدنی‌هایی را از فروشگاه‌ها و دستفروش‌ها خریده بودند.

او گفت: «متانول می‌تواند به عصب بینایی در پشت چشم حمله کند. این چیزی است که می‌تواند بینایی فرد را تحت تأثیر قرار دهد و در برخی موارد باعث نابینایی شود.»

ممنوعیت‌های الکل

مصرف الکل در برخی کشورهای اسلامی به دلیل حرام بودن ممنوع است.

کارشناسان می‌گویند در کشورهای عمدتاً مسلمان مانند ایران یا اندونزی، یکی از بزرگترین مشکلات در جلوگیری از مرگ و میر ناشی از نوشیدن غیرقانونی، تابوهای مذهبی و ممنوعیت‌های رسمی است.

این موضوع می‌تواند شرایطی ایجاد کند که افراد بعد از مسمومیت ناشی از نوشیدن مشروب غیرقانونی، از ترس دستگیری یا شرم، به دنبال کمک پزشکی نروند.

در شهر سند (پاکستان)، حداقل ۴۰ نفر در سال ۲۰۱۴ بر اثر نوشیدن الکل آلوده جان باختند.

گردشگرانی که به بارها و مناطق تفریحی خارجی که مصرف الکل در آنها بالاست سفر می‌کنند نیز، در معرض خطر بیشتری برای مصرف نوشیدنی‌های مخلوط با متانول هستند.

چگونه می‌توانید تشخیص دهید که یک نوشیدنی الکلی سمی است؟

شما می‌توانید در هر کشوری قربانی فروشندگان الکل غیرقانونی شوید.

اینترپل توصیه می‌کند که حتما نوشیدنی‌های الکلی را از فروشندگان معتبر بخرید.

اینترپل می‌گوید: «اگر محصول با قیمتی بسیار کمتر از قیمت معمول فروخته می‌شود، یا به نظر نمی‌رسد که مالیات‌های معمول بر مشروبات الکلی برایش پرداخت شده، احتمالاً تقلبی است.»

این نهاد همچنین درباره علائمی دیگر نیز به مصرف‌کنندگان مشروب هشدار داده است:‌ «بسته‌بندی با کیفیت پایین، اشتباهات املایی و بطری‌های با شکل غیرعادی را بررسی کنید.»

و از عقل سلیم استفاده کنید: «حواستان به بوی مشروبی که می‌نوشید باشد! اگر بوی رنگ‌پاک‌کن یا لاک‌پاک‌کن می‌دهد، احتمالاً متانول دارد.»

اما حتی مکان‌های شیک‌تر نیز ممکن است به طور ناخواسته نوشیدنی سمی بفروشند.

تفاوت بین متانول و اتانول چیست؟

اتانول و متانول انواعی از الکل هستند که به عنوان سوخت استفاده می‌شوند و از نظر برخی رهبران دینی، «پاک» هستند.

اتانول که یک ماده شیمیایی گران‌قیمت است، در نوشیدنی‌های الکلی مانند آبجو، شراب و مشروبات الکلی که از تقطیر به دست می‌آیند نیز یافت می‌شود.

مصرف الکل می‌تواند منجر به سردرد و تهوع شود، اما اثرات آن موقتی است.

اما متانول که اندکی بوی الکل می‌دهد و نسبتاً ارزان است، بسیار سمی و غیرقابل مصرف است.

در گذشته این ماده ضدیخ از چوب تقطیر می‌شد و به عنوان الکل چوب نیز شناخته می‌شود.

وضعیت در سایر کشورها چطور است؟

هند

ساتیا یک زن جوان در هند است که بعد از نوشیدن ناآگاهانه یک نوشیدنی الکلی تقلبی، تحت درمان است. او می‌گوید:‌ «اکثر کسانی که آن روز با هم مشروب خوردیم، جانشان را از دست دادند ... من فکر می‌کردم که زنده نمی‌مانم.»

موروگان که از همان مشروب نوشیده شبیه دیگران تحت درمان قرار گرفت. او می‌گوید: «من زنده‌ ماندنم را به پزشکان مدیونم. هرگز فکر نمی‌کردم که جان سالم به در ببرم. بی‌هوش بودم و وحشت‌زده از مرگ.»

ساتیا و موروگان از جمله ۲۱۹ نفری بودند که اخیرا در ایالت جنوبی تامیل نادو در هند، بعد از نوشیدن متانول راهی بیمارستان شدند. دستکم ۵۷ نفر به دلیل نوشیدن مشروب غیرقانونی جانشان را از دست دادند.

موروگان در مصاحبه‌ای با بی‌بی‌سی تامیل گفت:‌ «۲۰ سال است که من الکل می‌خورم. هر روزی که در بیمارستان گذراندم برایم مانند یک سال گذشت. من قطعا دیگر هرگز مشروب نمی‌خورم.»‌

کسانی که در ایالت «تامیل نادو» در بیمارستان بستری شدند، مانند بسیاری دیگر در سراسر جهان، در زمان نوشیدن مشروب نمی‌دانستند که در حال سرکشیدن سم هستند.

در سال ۲۰۱۱، نزدیک به ۱۷۰ نفر در ایالت شرقی بنگال غربی هند جان باختند، در حالی که بیش از ۱۰۰ نفر در سال ۲۰۰۹ در گجرات کشته شدند. همچنین در سال ۲۰۱۵، ۱۰۰ نفر دیگر در مومبای جان باختند.

نیجریه

اوپیمی، یک منتقد آشپزی از نیجریه، به بی‌بی‌سی می‌گوید که در یک کلوب شبانه در «پورت هارکورت»، پس از مصرف یک ویسکی مارک‌دار که در واقع «تقلبی» بود، به شدت بیمار شد.

او افزود: «این نوشیدنی طعم عجیبی داشت، اما اگر شما در یک مهمانی باشید، به طعم آن اهمیتی نمی‌دهید. من به مدت پنج روز به شدت بیمار شدم.»

او گفت که پس از انتشار تجربه‌اش در رسانه‌های اجتماعی، بسیاری از افراد تجربیات مشابهی در مورد مصرف الکل تقلبی که در بسیاری از شهرهای نیجریه «شایع» است، به اشتراک گذاشتند.

اما در کشورهای ثروتمندتر نیز مجرمانی هستند که به همین شکل فعالیت می‌کنند.

یونان

در اوت سال ۲۰۱۶، هانا پاول پس از یک شب بیرون رفتن و تفریح در یک بار در جزیره زاکینتوس در کشور یونان، بالا آورد و احساس خستگی کرد.

اما این یک خماری معمول فردای میگساری نبود.

این دختر ۲۳ ساله ودکایی نوشیده بود که - بدون اطلاع او - با متانول کشنده مخلوط شده بود. این امر باعث شد که کلیه‌های او از کار بیافتند و او نابینا شود.

او در سال ۲۰۱۹ به بی‌بی‌سی گفت: «ظاهراً باندهای مافیایی این مشروب را در جنگل می‌سازند و به بارها با قیمت ارزان می‌فروشند. بارها هم انبار خود را با همین مشروب پر می‌کنند.»

در سال ۲۰۰۹، ۲۵ نفر دیگر که چهار نفرشان خارجی بودند، پس از نوشیدن شراب نخل آلوده به متانول در بالی جان باختند.

هانا گفت: «بلند شدم تا چراغ را روشن کنم. این زمانی که به شدت ترسیدم، چون متوجه شدم که چراغ روشن است و من هیچ چیزی نمی‌بینم.»

روسیه

بر اساس گزارش اتحادیه ملی حقوق مصرف‌کنندگان در روسیه، سالانه حدود ۹۰۰ نفر در این کشور پس از نوشیدن الکل تقلبی می‌میرند و حداقل ۴۵ نفر هم در اندونزی پس از مصرف مشروبات خانگی در سال ۲۰۱۸ جان باختند.

تا اواسط دهه نخست قرن ۲۱، ودکای تقلبی به راحتی راه خود را به فروشگاه‌های مواد غذایی در روسیه پیدا می‌کرد و تقریبا نیمی از الکلی که در سوپرمارکت‌های این کشور فروخته می‌شدند، تقلبی بودند.

در سال ۲۰۲۳، ۳۰ نفر در چندین منطقه روسیه پس از مصرف نوشیدنی الکلی به نام «مستر سایدر» که به طور قانونی در سوپرمارکت‌ها فروخته می‌شد، جان باختند.

اوایل امسال، دولت روسیه قوانین صدور مجوز برای تولیدکنندگان الکل را سخت‌تر کرد تا فقط تولیدکنندگان معتبر بتوانند برای گرفتن مجوز تولید این نوشیدنی‌ها، اقدام کنند.

فقط انسان‌ها نیستند که آسیب می‌بینند

در برخی کشورها مانند سریلانکا، تولید الکل غیرقانونی بر محیط زیست و حیات وحش تأثیر می‌گذارد.

در سال ۲۰۲۲، مأموران حیات وحش، فیلی را نجات دادند که خرطومش در یک بشکه مورد استفاده برای ساخت الکل غیرقانونی گیر کرده بود.

فعالان محیط زیست همچنین قاچاقچیان را متهم می‌کنند که برای حفاظت از فعالیت‌های مرتبط با تولید غیرقانونی نوشیدنی الکلی، فیل‌ها را در مناطقی جنگلی که فیل‌ها در آنجا پرسه می‌زنند، می‌کشند.