انتخابات در جمهوری آذربایجان؛ الهام علی‌اف در پی تحکیم قدرت

فرید حسن‌اف، بخش آذری بی‌بی‌سی

امروز ۷ فوریه، در جمهوری آذربایجان انتخابات ریاست جمهوری زودهنگام برگزار می‌شود و انتظار می‌رود الهام علی‌اف، رئیس جمهوری، در سمت خود باقی بماند. تقویت موقعیت و اقتدار داخلی او برای جهان به طور کلی چه معنایی خواهد داشت؟

این انتخابات بیش از یک سال زودتر از موعد مقرر برگزار می‌شود.

بسیاری بر این باورند که دلیل این اقدام بهره‌برداری از موفقیت این کشور در عملیات نظامی بازپس گیری قره باغ در پاییز گذشته و برای تحکیم موقعیت آقای علی‌اف در قدرت بوده است.

از هدف‌های دیگر او می‌توان به تقویت موقعیت جمهوری آذربایجان در میان قدرت‌های بزرگ در جهانی پر از تلاطم و استفاده از امکانات ژئوپلیتیک، اقتصادی و دیپلماتیک کشورش اشاره کرد.

نقش جمهوری آذربایجان در صحنه جهانی چیست؟

سیاست فعلی جمهوری آذربایجان مبتنی بر حفظ توازنی دقیق بین روسیه، ترکیه، ایران، اتحادیه اروپا و ایالات متحده است.

این کشور برخوردار از ذخایر غنی نفت و گاز از اوایل دهه ۱۹۹۰ در جلب سرمایه‌گذاری خارجی موفق بوده است.

جمهوری آذربایجان به دنبال بهره‌برداری از نیاز اتحادیه اروپا به یافتن منابع تامین انرژی فسیلی به جای روسیه است زیرا پس از حمله روسیه به اوکراین، کشورهای اروپایی وابستگی خود به نفت و گاز روسیه را کاهش داده‌اند.

اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در سفری به باکو در سال ۲۰۲۲ از جمهوری آذربایجان به عنوان «یک شریک مهم اروپا در زمینه تامین انرژی» نام برد و افزود که این کشور «همیشه شریکی قابل اعتماد بوده است».

تحلیلگران پیش‌بینی کرده‌اند که تا سال ۲۰۲۷، صادرات سالانه گاز جمهوری آذربایجان به اتحادیه اروپا از ۱۰ میلیارد متر مکعب در حال حاضر به ۲۰ میلیارد متر مکعب افزایش یابد و به دو برابر میزان فعلی برسد.

باکو روابط نزدیکی با آمریکا و بریتانیا دارد. بریتانیا از لحاظ سرمایه‌گذاری خارجی در جمهوری آذربایجان در رده دوم قرار دارد و شرکت عظیم نفتی چند ملیتی بی‌پی که در بریتانیا مستقر است بزرگترین سرمایه‌گذار خارجی در بخش انرژی این کشور بوده است.

جمهوری آذربایجان روابط نزدیکی با ترکیه دارد که شامل طیف وسیعی از همکاری از جمله خرید تسلیحات، ساختمان سازی و فعالیت در سایر بخش‌های اقتصادی است.

پهپادهای بیرق‌دار ساخت ترکیه کلید موفقیت جمهوری آذربایجان در عملیات نظامی علیه تشکیلات خودخوانده قره‌باغ کوهستانی در پاییزسال ۲۰۲۰ بود.

بر خلاف بسیاری از کشورها، دولت علی‌اف پس از تهاجم گسترده روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، تحریمی علیه مسکو اعمال نکرد.

حتی نمایش‌هایی از تعمیق همکاری‌های جمهوری آذربایجان با روسیه وجود داشته که مورد انتقاد برخی از اعضای پارلمان اروپا قرار گرفته است.

باکو مشتاق روابط پایدار با مسکو است، زیرا روسیه در تلاش برای حل و فصل مناقشه قره باغ کوهستانی و آوردن نیروهای حافظ صلح به منطقه فعال بوده است.

ارتباط این انتخابات با قره باغ چیست؟

الهام علی‌اف در اعلام تاریخ این انتخابات تاکید کرد که اهمیت این انتخابات در آن است که اولین انتخابات از زمان استقلال جمهوری آذربایجان در سال ۱۹۹۱ خواهد بود که در کل کشور - از جمله قره باغ کوهستانی - برگزار می‌شود.

این منطقه که به شدت درگیر جنگ بود، پس از جدا شدن از آذربایجان در ۳۰ سال گذشته تحت کنترل نیروهای ارمنی بود. در اواسط دهه ۱۹۹۰ صدها هزار پناهنده آذربایجانی از این منطقه رانده شدند. ارتش جمهوری آذربایجان طی دو عملیات نظامی - یکی در پاییز ۲۰۲۰ و دیگری در سپتامبر ۲۰۲۳ - این منطقه را بازپس گرفت.

به این ترتیب، جمهوری قره باغ کوهستانی دیگر وجود ندارد و تعداد بیشتری پناهجو - این بار ارمنی‌ها - به دلیل ترس از امنیت خود پس از بازگشت حکومت جمهوری آذربایجان از قره‌باغ گریختند.

برای الهام علی‌اف، بازگشت حاکمیت جمهوری آذربایجان بر قره باغ کوهستانی یک لحظه مهم از لحاظ کسب شهرت و احیای غرور ملی بوده است.

در جریان درگیری‌های مسلحانه بر سر این منطقه، هزاران آذری کشته شدند، و بسیاری از آوارگان پس از چندین دهه، هنوز در محل اسکان موقت زندگی می‌کنند.

در حالی که به طور رسمی درگیری بر سر قره باغ پایان یافته، هنوز مرز رسمی بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان در برخی نقاط مشخص نشده است و اینها همچنان بالقوه می‌توانند باعث درگیری شوند.

اولگ ایگناتوف، تحلیلگر ارشد در گروه بین‌المللی بحران، به بی‌بی‌سی گفته است: «تا زمانی که باکو و ایروان زمینه مشترکی در مورد موضوع تعیین مرزها، و همچنین باز کردن مسیرهای تجاری و ارتباطی منطقه‌ای پیدا نکنند، بروز بدترین سناریوها همچنان امکانپذیر است.»

جمهوری آذربایجان چقدر دموکراتیک است؟

الهام علی اف از سال ۲۰۰۳ در قدرت بوده است. قبل از این زمان، پدرش، حیدر علی اف، از سال ۱۹۹۳ بر جمهوری آذربایجان حکومت کرده بود.

احزاب اپوزیسیون در جمهوری آذربایجان گفته‌اند که انتخابات ۷ فوریه را تحریم خواهند کرد همانطور که در دهه گذشته در مورد همه انتخابات چنین کرده‌اند.

آنها می‌گویند که انتخابات با هدف حفظ تسلط آقای علی اف بر قدرت برگزار می‌شود و نمایشی است.

اگر علی‌اف دوباره انتخاب شود، این پنجمین دوره ریاست جمهوری او خواهد بود.

طی دو دهه گذشته، موقعیت جمهوری آذربایجان در رتبه‌بندی جهانی دموکراسی و آزادی بیان تنزل کرده است.

دولت الهام علی‌اف مورد انتقاد ایالات متحده و اتحادیه اروپا بوده که گفته‌اند سابقه حقوق بشری جمهوری آذربایجان رو به وخامت است.

در حالیکه برگزاری تجمع‌های اعتراضی به طور رسمی ممنوع نیست و احزاب مخالف وجود دارند، مخالفان غالبا دستگیر و حتی مجازات می‌شوند.

بازداشت روزنامه‌نگارانی که از مقامات انتقاد می‌کنند هم رایج است.

علاوه بر آقای علی‌اف، شش نامزد دیگر نیز برای این انتخابات ثبت نام کرده‌اند.

آنها چهره‌های شناخته شده‌ای نیستند و به نظر می‌رسد که به جای تبلیغ برنامه‌های انتخاباتی خود، بیشتر به نفع رئیس جمهور فعلی فعالیت می‌کنند.

به گفته کارشناسان، فساد یکی از مسایل مهم و از موانع اصلی توسعه این کشور است. سازمان شفافیت بین‌الملل در گزارش سال ۲۰۲۲ خود، جمهوری آذربایجان را از بین ۱۸۰ کشور در رتبه ۱۵۷ قرار داد، در حالیکه یک سال پیش از آن در سال ۲۰۲۱، رتبه این کشور ۱۲۸ بود.

هنوز گزارش این نهاد برای سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ منتشر نشده است.

دولت جمهوری آذربایجان اتهام فساد و اقتدارگرایی را رد کرده و آنها را «بی‌اساس» خوانده است.

در دهه گذشته این کشور میزبان چندین رویداد بین‌المللی، از جمله مسابقه آواز یوروویژن و مسابقات اتومبیل‌رانی فرمول ۱ بوده است.

برگزاری این مسابقات به ارتقای وجهه جهانی این کشور کمک کرد اگرچه رسانه‌های بین المللی در جریان پوشش این رویدادها اتهامات مربوط به نقض حقوق بشر در جمهوری آذربایجان را هم گزارش کردند.

در حال حاضر، جمهوری آذربایجان در حال آماده شدن برای میزبانی اجلاس آب و هوایی کاپ ۲۹ در اواخر سال جاری است.

کاندیداهای دیگر چه کسانی هستند؟

علاوه بر آقای علی‌اف، شش نامزد دیگر نیز در انتخابات شرکت دارند.

آنها چهره‌های شناخته شده نیستند و به نظر می‌رسد که به جای تبلیغ برنامه‌های انتخاباتی خود، برای رئیس جمهور فعلی مبارزه انتخاباتی می‌کنند.

یکی از آنها، زاهد عروج، نماینده حامی دولت در پارلمان، به عنوان نامزد مستقل در انتخابات شرکت کرده است.

او به بی‌بی‌سی گفت که تصمیم برای برگزاری انتخابات زودهنگام ریاست‌جمهوری به دلیل آن چیزی است که او «تهدیدهای خارجی» علیه کشور خواند و گفت که این تهدیدها به‌ویژه پس از اینکه جمهوری آذربایجان کنترل قره‌باغ کوهستانی را بازپس گرفت شدت یافته است.

به گفته آقای عروج، انتخاب مجدد آقای علی‌اف به او این امکان را می‌دهد که از کشور در برابر «تهدیدهای» برخی کشورهای غربی محافظت کند.

آقای عروج می‌گوید که این انتخابات به جمهوری آذربایجان و ارمنستان کمک می‌کند تا مذاکرات صلح را پیش ببرند و توافق‌نامه نهایی صلح «آسان‌تر» امضا شود.

علی کریملی، سیاستمدار مخالف دولت و رهبر حزب جبهه خلق، اطلاعیه برگزاری انتخابات زودهنگام را «نمایشی» خوانده است.

او در رسانه‌های اجتماعی گفته است که ترجیح می‌دهد انتخابات را تحریم کند تا اینکه «بخشی از این نمایش» باشد.

روابط با ترکیه و ایران چقدر مهم است؟

جمهوری آذربایجان با ترکیه و ایران پیوندهای تاریخی و فرهنگی دارد.

اما اگر ترکیه نزدیک‌ترین متحد جمهوری آذربایجان باشد، روابط با ایران به مراتب از ثبات کمتری برخوردار است.

ترکیه پس از اسرائیل دومین تامین کننده تسلیحات جمهوری آذربایجان است. ترکیه دومین سرمایه گذار بزرگ در این کشور پس از بریتانیا است.

رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه در سپتامبر ۲۰۲۳ پیروزی جمهوری آذربایجان در قره باغ را "الهام بخش" توصیف کرد.

او گفت: باعث افتخار است که این عملیات در مدت زمان کوتاهی با موفقیت به پایان رسید.

ایران کشوری با یک جامعه بزرگ شهروندان آذری است که ۱۶ درصد از جمعیت آن کشور را تشکیل می‌دهند. با این حال، روابط بین تهران و باکو پیچیده است.

حکومت ایران گاهی تا آنجا پیش می‌رود که باکو را به دامن زدن به احساسات جدایی‌طلبانه متهم می‌کند.

جمهوری آذربایجان حمایت حکومت ایران از ارمنستان، رقیب تاریخی خود را محکوم می‌کند، در حالیکه نزدیکی با اسرائیل در زمینه تجارت اسلحه باعث نگرانی تهران بوده است.

با وجود این، تجارت بین دو کشور گسترده است و ایران چهارمین شریک تجاری جمهوری آذربایجان محسوب می‌شود.

جمهوری آذربایجان چه در پیش دارد؟

جمهوری آذربایجان در سال‌های اخیر از موقعیت و منابع طبیعی خود به بهترین نحو استفاده کرده است.

دولت این کشور با ایجاد توازن بین روسیه، ایران، ترکیه و غرب، موفق شده است به یک هدف عمده خود یعنی بازپس‌گیری کنترل بر قره باغ کوهستانی دست یابد.

افزایش قابل توجه محبوبیت علی‌اف در پی این پیروزی به او کمک می‌کند تا بسیاری از منتقدان داخلی خود را ساکت کند و توجه عمومی را از مشکلاتی مانند فساد، عدم آزادی بیان و سطح نازل زندگی منحرف سازد.

در خارج از کشور هم او اکنون منتقدان کمتری دارد زیرا توجه قدرت‌های بزرگ به جاهای دیگر معطوف شده است: به جنگ در اوکراین و غزه و تشدید تنش در دریای سرخ.

اما از آنجایی که خطوط تقسیم جهانی احتمالا پیچیده‌تر می‌شود، باکو به طور فزاینده‌ای برقراری توازن در روابط دوستانه با همه کشورها را دشوار خواهد یافت.

این کشور دیر یا زود باید بین مسکو، واشنگتن و بروکسل یا آنکارا و تهران یکی را انتخاب کند. این انتخاب احتمالا بر آینده منطقه و تا حدودی جهان به طور کلی تأثیر می‌گذارد.

شاید به همین دلیل است که آقای علی‌اف با عجله این انتخابات را برگزار کرده است تا قدرت را حفظ کند و کنترل کامل اوضاع را در دست داشته باشد تا با هر آنچه سال های آینده به همراه خواهد آورد روبرو شود.