بحران مهاجرت؛ چگونه اروپا از شعار ده سال پیش: «ما می‌توانیم»، به بستن دروازه‌ رسیده است

روزی که آنها در برابر چشمش ظاهر شدند، به سختی می‌توانست آنچه را که می‌دید باور کند. قایق‌های کوچک پشت قایق‌های کوچک از سمت ترکیه به سمت او می‌آمدند. پاریس لوامیس، ۵۰ ساله، هتلدار در جزیره لسبوس در یونان، می‌گوید: «خاطرات زیادی دارم که حالا به یادم می‌آیند. اشخاصی از سوریه، افغانستان و بسیاری از کشورهای دیگر در قایق‌ها بودند.»

خاطراه او متعلق به اوت ۲۰۱۵ است که اروپا شاهد بزرگترین جابجایی جمعیت در جهان از زمان پایان جنگ جهانی دوم تا آن زمان بود. طی ماه‌های بعد بیش از یک میلیون نفر به دلیل خشونت در سوریه، افغانستان، عراق و کشورهای دیگر خود را به اتحادیه اروپا رساندند.

من شخصا شاهد ورود پناهجویان به لسبوس بودم که با پاریس لوامیس آشنا شدم زیرا او مشغول کمک به پناهجویان خسته در نزدیکی هتلش بود. او به من می‌گوید: «من به کاری که در آن زمان انجام دادیم افتخار می‌کنم.» او به همراه گروهی از داوطلبان بین‌المللی، برای کسانی که می‌رسیدند غذا و لباس فراهم می‌کرد.

امروز ساحل آرام است. هیچ پناهجویی دیده نمی‌شود. اما پاریس نگران است. او معتقد است که امکان بروز بحران دیگری وجود دارد. با افزایش تعداد مهاجران در ماه‌های تابستان، وزیر مهاجرت یونان نسبت به خطر یک «هجوم» دیگر و ورود هزاران نفر از کشورهایی مانند سودان، مصر، بنگلادش و یمن هشدار داده‌ است.

او می‌گوید: «البته که من نگرانم. می‌توانم رنج انسان‌ها را ببینم. آنها حالا به اینجا نمی‌آیند، اما ما ورود مهاجران را به کرت (بزرگترین جزیره یونان) می‌بینیم. بنابراین ممکن است با بروز جنگ‌های دیگر، افراد بیشتری به اینجا بیایند.»

در سال ۲۰۱۵، من پناهجویانی را دنبال کردم که سوار کشتی می‌شدند، در گرما در امتداد خطوط راه‌آهن، از میان مزارع ذرت، در امتداد جاده‌های روستایی و در طول بزرگراه‌ها پیاده می‌رفتند و از طریق منطقه بالکان به آلمان و اسکاندیناوی می‌رسیدند.

تعداد مهاجران ورودی به آلمان از ۷۶ هزار نفر در ماه ژوئیه به ۱۷۰ هزار نفر در ماه بعد افزایش یافت. در آخرین روز ماه اوت، آنگلا مرکل، صدراعظم وقت آلمان، در مورد قبول مهاجران گفت: «ما می‌توانیم این کار را انجام دهیم»، اظهار نظری که بسیاری به عنوان اعلام آغوش باز برای پناهجویان تعبیر کردند.

او گفت: «آلمان کشوری نیرومند است. انگیزه ما در مواجهه با این موارد باید این باشد: ما دستاوردهای زیادی داشته‌ایم، این کار را هم می‌توانیم انجام دهیم! ما می‌توانیم این کار را انجام دهیم، و هر جا مانعی سر راهمان باشد، باید بر آن غلبه کنیم، باید روی این مسائل کار کنیم.»

اما امروز به نظر می‌رسد که احساسات پرشور آن تابستان، وقتی که جمعیت در امتداد جاده‌های شمال از پناهجویان استقبال می‌کردند، به زمان بسیار متفاوتی تعلق دارد.

این اعلامیه خوش‌بینانه به زودی به یک بار مسئولیت سیاسی برای خانم مرکل تبدیل شد. مخالفان سیاسی و برخی از رهبران اروپایی احساس کردند که این کلمات به شکل یک آهن‌ربا برای جذب پناهجویان به اتحادیه اروپا عمل کرده است. در عرض دو هفته، صدراعظم آلمان هم مجبور شد به دلیل هجوم پناهجویان، کنترل‌هایی بر مرزهای آلمان اعمال کند.

و یک دهه بعد، نگرانی در مورد مهاجرت به یک مسئله سیاسی عمده در بسیاری از کشورهای اروپایی تبدیل شده است. دلایل این تحول، پیچیده و از کشوری به کشور دیگر متفاوت است، اما نگرانی‌ در مورد امنیت، رکود اقتصاد و سرخوردگی از احزاب حاکم، همگی نقش مهمی در شکل‌گیری نگرشی خاص نسبت به کسانی داشته‌اند که از جنگ، گرسنگی و اوضاع بد اقتصادی فرار می‌کنند.

این شرایط به روند ظهور احزاب راست افراطی دامن زده و احزاب میانه‌رو و حتی چپ‌گرا را وادار کرده است که از ترس شکست انتخاباتی در مقابل راست‌گرایان پوپولیست، به تقلا بیفتند. داده‌های موسسه امور بین‌الملل اطلس نشان می‌دهد که چگونه حمایت از احزاب راست افراطی در اروپا طی دو دوره انتخاباتی تقریباً دو برابر شده و به ۶ /۲۷ درصد رسیده است.

از سال ۲۰۱۵، یعنی زمانی که به گفته کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل بیش از یک میلیون نفر از طریق مسیرهای معمول پناهندگی وارد اروپا شدند، کاهش چشمگیری در ورود مهاجران بروز کرده است. اما از سال ۲۰۱۶، میانگین تعداد افرادی که وارد اروپا می‌شوند همچنان حدود ۲۰۰ هزار نفر در سال بوده است.

تاکنون در سال جاری میلادی، در مجموع ۹۶ هزار و ۲۰۰ پناهجو وارد اروپا شده‌اند. بنابراین آیا کنترل‌های سختگیرانه جدید واقعا می‌تواند تعداد افرادی را که سعی در آمدن به اروپا دارند، کاهش بیشتری بدهد؟ یا اینکه درگیری‌های جهانی و ناامیدی اقتصادی، ادامه مهاجرت آنها را هرچند همراه با کم و زیاد شدن تعداد، اجتناب‌ناپذیر می‌کند؟

سختگیری مجارستان

دولت راست افراطی ویکتور اوربان، نخست وزیر مجارستان، یکی از سختگیرانه‌ترین سیاست‌ها را در قبال مهاجرت اتخاذ کرده است. در سپتامبر ۲۰۱۵، من شاهد نصب اولین حصار مجارستان در امتداد مرز با صربستان بودم و صدها نفر را دیدم که تلاش می‌کردند قبل از اینکه در به روی مهاجران بسته شود، وارد شوند.

این هفته در بوداپست با یانوش بوکا، وزیر امور اتحادیه اروپا در دولت آن کشور، ملاقات کردم. او گفت که اقدامات کنونی در بریتانیا که دولت قصد دارد آوردن اعضای خانواده به بریتانیا را برای پناهندگان دشوارتر کند، و همچنین اقدامات کشورهایی مانند جمهوری ایرلند، دانمارک و سوئد در محدود کردن مهاجرت، درستی رویکرد دولت مجارستان را نشان می‌دهد.

او افزود: «ما به دلیل آنچه در سایر کشورهای اروپایی می‌گذرد، احساس می‌کنیم حق با ما بوده است. رویکرد آنان نشانه‌ای است از اینکه ما ۱۰ سال پیش مسیر درستی را در پیش گرفتیم، و اکنون می‌بینیم که اکثر کشورها همان کاری را انجام می‌دهند که ما طی ۱۰ سال گذشته انجام می‌دادیم.»

مجارستان بلافاصله افرادی را که بدون اجازه ورود به مرز می‌رسند، بازمی‌گرداند. آنها فقط می‌توانند در بلگراد، پایتخت صربستان، یا در کی‌یف در اوکراین جنگ‌زده درخواست پناهندگی دهند.

تیمیا کواچ، وکیل حقوق بشر، می‌گوید که این سیاست عملا ورود به اتحادیه اروپا از طریق مجارستان را غیرممکن می‌کند. او می‌گوید: «اساسا هیچ راه قانونی برای ورود به خاک مجارستان به عنوان پناهنده وجود ندارد.»

در نتیجه، مجارستان به دلیل تخطی از مسئولیت‌هایش در قبال اجرای قوانین مشترک اتحادیه اروپا در امور پناهجویان ، روزانه یک میلیون یورو جریمه می‌شود. بوکا، وزیر اتحادیه اروپا، می‌گوید که کشورش قصد تغییر سیاست خود را ندارد: «اگر این بهایی است که ما برای حفاظت از مرزهایمان و حفظ صلح و ثبات در مجارستان می‌پردازیم، این بها ارزش پرداخت را دارد.»

اما حتی چنین اقدامات محدودکننده‌ای نتوانسته است ورود پناهجویان را به طور کامل متوقف کند.

پلیس اتریش به بی‌بی‌سی گفت که روزانه بین ۲۰ تا ۵۰ نفر که سعی داشته‌اند به طور غیرقانونی از مجارستان وارد کشورشان شوند، شناسایی می‌شوند. این فقط رقم شامل افرادی است که شناسایی شده‌اند.

در سفری به مرز صربستان، صدای ناامیدی یک گروه از مرزبانان مجارستانی را شنیدم. ما از جاده آسفالت خارج شدیم و دنبال یک گشت مرزی، وارد یک مسیر خاکی به داخل جنگل شدیم. شاخه‌های درختان، در هم تنیده و یک تونل طبیعی را تشکیل داده بودند. به جای نور شدید خورشید، جنگل زیر سایه درختان بود. مامورانی که در وسیله نقلیه جلویی ما بودند، تفنگ ساچمه‌ای همراه داشتند.

«فقط یک سیرک بزرگ»

ساندور ناگی و اریک مولنر، با لباس استتار نظامی، شهروندان داوطلبی هستند که دولت برای گشت‌زنی در سمت مجارستانی مرز با صربستان استخدام کرده است.

ساندور می‌گوید: «من غمگین و عصبانی هستم و بیش از همه، نگران آنچه در پیش است.» او معتقد است که اروپا در جلوگیری از ورود مهاجران به مرزهایش شکست خورده است. «صادقانه بگویم، آنچه ما اینجا تجربه می‌کنیم اساسا فقط یک سیرک بزرگ است. چیزی که می‌بینیم این است که دفاع از مرزها در اینجا بیشتر یک نمایش است، یک تئاتر سیاسی.»

ما به یک فضای باز می‌رسیم و در آنجا یک حصار مرزی به ارتفاع ۱۲ فوت، با سیم خاردار و مجهز به حسگرها و دوربین‌ها برای تشخیص عبور غیرقانونی در برابر ما ظاهر می‌شود.

او می‌گوید: «آنها به سادگی از دیوار عبور می‌کنند و گروه‌های مهاجر به طور همزمان در چندین نقطه به مرز هجوم می‌آورند - سال‌هاست که همینطور بوده است.» او استدلال می‌کند که مشکل اصلی، جرایم سازمان‌یافته است که دائما یک قدم جلوتر از مقامات هستند. «این حصار در دراز مدت کسی را متوقف نمی‌کند... جریان ورود را به تاخیر می‌اندازد، اما نمی‌تواند آن را متوقف کند.»

سیل سوءاستفاده‌ها

به گفته سازمان ملل متحد، با رشد فعالیت غیرقانونی قاچاق انسان، سیلی از از نقض حقوق بشر نیز جاری شده است. قاچاقچیان انسان، مهاجران را در بیابانی بزرگ رها می‌کنند، برخی دیگر آنها را در قایق‌های ناامن سوار می‌کنند. برخی از کسانی که از بیابان می‌گذرند، توسط نیروهای امنیتی محلی مجبور به بازگشت به بیابان می‌شوند.

طی ۱۰ سال گذشته، بیش از ۳۲ هزار نفر در تلاش برای رسیدن به اروپا جان خود را از دست داده‌اند - از جمله ۱۳۰۰ نفر که امسال کشته یا مفقود شده‌اند.

به گفته سازمان بین‌المللی مهاجرت سازمان ملل متحد، «بخش عمده‌ای از این اتفاقات در شرایطی رخ می‌دهد که تقریبا هیچ مجازاتی برای عاملان این حوادث در نظر گرفته نشده است.»

تابستان ۲۰۱۵ نه تنها تابستانی برای خوشامدگویی به افرادی بود که تازه رسیده‌ بودند، بلکه باعث تغییراتی فوری در رویکرد چندین کشور اروپایی شد: نه تنها نصب حصار در مجارستان، بلکه از جمله استقرار پلیس ضد شورش در کرواسی و بازداشت مهاجران در اسلوونی.

تا مارس ۲۰۱۶ - شش ماه پس از اظهارات خانم مرکل - اتحادیه اروپا با ترکیه به توافق رسید تا از عبور مهاجران به یونان و بلغارستان جلوگیری کند.

از آن زمان، اتحادیه اروپا با کشورهایی از جمله مراکش، تونس، لیبی و مصر برای جلوگیری از استفاده از کشورهایشان به عنوان نقاط شروع حرکت به سوی اروپا، به توافقاتی دست یافته است.

اکنون، موارد متعددی از بازگرداندن پناهجویان از مرزهای اتحادیه اروپا توسط پلیس و گارد ساحلی مستند شده است. ژانویه گذشته، دادگاه حقوق بشر اروپا، یونان را به دلیل بازگرداندن غیرقانونی و "سیستماتیک" پناهجویان به ترکیه مجرم شناخت.

گراسیموس تسوراپا، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه بیرمنگام، سیاست برون‌سپاری مسئله پناهندگی را به عنوان یک تغییر چشمگیر در رویکرد اروپا توصیف می‌کند. « در سال ۲۰۱۶ این نظر که می‌توان از مهاجرت به عنوان اهرمی برای کسب پول یا کمک یا سایر امتیازات استفاده کرد برای اروپا نظری نسبتا استثنایی بود ام اکنون به یک الگو تبدیل شده است.»

او می‌افزاید: «دیپلماسی مهاجرت چیزی مسری است. هرگاه توافقی حاصل شود، منطق این رویکرد تعمیم می‌یابد.»

او می‌گوید در اینجا یک پارادوکس هم وجود دارد. «ما پذیرش پناهنده را محدود می‌کنیم، مرزها را بسته نگه می‌داریم، اما همزمان ما باید راهی برای تامین نیروی کار مهاجر جهت پر کردن کمبود نیروی انسانی و کمک به اقتصاد ملی خود پیدا کنیم.»

سوئد در حال تغییر

با تداوم نگرانی عمومی شاهد افزایش حمایت از احزاب راست افراطی در سراسر اتحادیه اروپا هستیم، حتی در کشورهایی مانند سوئد، که از نظر تاریخی به خود به عنوان یک ملت پذیرای پناهجویان فراری از آزار و اذیت، افتخار می‌کند. در انتخابات عمومی ۲۰۲۲، حزب راست افراطی دموکرات‌های سوئد ۲۰ممیز ۵ درصد آرا را به دست آورد - و به دومین حزب بزرگ کشور تبدیل شد. در ازای حمایت از یک دولت ائتلافی اقلیت، رویکرد ضد مهاجرتی آنها بخش زیادی از سیاست دولت را شکل می‌دهد.

اتحاد مجدد خانواده برای مهاجران دشوارتر شده است، همانطور که شرایط اقامت دائم نیز دشوارتر شده و سهمیه‌های پذیرش پناهنده به طور قابل توجهی کاهش یافته است.

برای آخرین مرحله از سفرم، به شهر کارلستاد در غرب سوئد رفتم - شهری زیبا و مناسب برای نقش بر کارت پستال‌های تصویری واقع در سواحل رودخانه کلارِلون، که طولانی‌ترین آبراه اسکاندیناوی است.

عبدالمنعم الساطوف، پناهنده سوری ۴۴ ساله، استقبالی را که در سال ۲۰۱۵ در سوئد از او شد ، به یاد می‌آورد.

او می‌گوید که شرایط تغییر کرده است. «در ابتدا مردم با ما خیلی خوب رفتار می‌کردند. اما پس از چند سال - و پس از تغییر دولت - اوضاع تغییر کرد. آنها نژادپرست‌تر شدند.»

او به مواردی از برخورد نژادپرستانه اشاره می‌کند، از جمله اینکه یکی از همسایه‌ها یک خوک اسباب‌بازی را بیرون خانه این خانواده مسلمان معتقد گذاشت.

من اولین بار عبدالمنعم و خانواده‌اش را ده سال پیش ملاقات کردم که آنها سعی داشتند از ترکیه به اروپا برسند. امید آنها برای شروع یک زندگی جدید را به یاد دارم. اکنون همسرش نور می‌گوید که ترجیح می‌دهد در سوریه باشد. «آنها طوری به ما نگاه می‌کنند که انگار آمده‌ایم اینجا فقط برای اینکه پولشان را بگیریم یا با کمک‌هایشان زندگی کنیم. اما این درست نیست. وقتی تازه رسیده بودم، دو سال سوئدی خواندم، زبان را یاد گرفتم، مدرسه را تمام کردم. بعد رفتم سر کار - نظافت، کار در آشپزخانه، مراقبت از کودکان. من اینجا مالیات می‌دهم، درست مثل هر کس دیگری. من بخشی از این جامعه هستم.»

چرا افکار عمومی سوئد در مورد مهاجرت به سمت راست متمایل شده است؟ یکی از دلایلی که اغلب در رسانه‌های محلی و سیاستمداران ذکر می‌شود، ارتکاب جرم و جنایت، به ویژه افزایش جرایم سازمان‌یافته است که از مجرمان جوان برای ارتکاب جرایم حاوی خشونت شدید استفاده می‌کند. از سال ۲۰۱۳، میزان جرایم مسلحانه در این کشور بیش از دو برابر شده است.

در آمار بروز جرایم خشن، افرادی که متولد خارج از این کشور هستند و فرزندانشان که در سوئد به دنیا آمده‌اند، به شکل قابل توجهی دیده می‌‌شوند. اما وزارت امور خارجه سوئد نسبت به تحلیل ساده‌انگارانه این ارقام هشدار می‌دهد. این وزارتخانه می‌گوید سطح پایین تحصیلات، بیکاری، جدایی اجتماعی و آسیب‌های ناشی از جنگ، همه از عوامل این گرایش هستند و نه صرف مهاجر بودن.

در مقابل موزه فرهنگی محل با دانیل حصارپ، ۴۶ ساله، که با شاگردش مشغول رنگ زدن دیوار بودند آشنا شدم. دانیل حصارپ از جمله ۶۰ درصد سوئدی‌هایی است که در نظرسنجی‌ها نگرانی خود را در مورد جرم و جنایت ابراز کرده‌اند. او می‌گوید: «ما آمار جرایم، اینکه چه کسی این کار را انجام می‌دهد و از این قبیل را می‌بینیم. بنابراین، پاسخ اینجاست. ما قبلا این چیزها را در سوئد نداشتیم.»

تئو برگستن، ۲۰ ساله، شاگرد او گفت که مخالف مهاجرت نیست زیرا «شما از آنها یاد می‌گیرید، آنها از شما یاد می‌گیرند... بنابراین این واقعا خوب است.» اما او گفت که رشد جرم و جنایت «بخش غم‌انگیز» داستان است.

ماریا موبرگ، مدرس جامعه‌شناسی در دانشگاه کارلستاد، می‌گوید رسانه‌های اجتماعی به دیدگاه و پیام راست افراطی امکان داده‌اند تا گسترش یابد و در میان کسانی که احساس می‌کنند از جامعه طرد شده‌اند، حامیان جدیدی پیدا کند.

«دموکرات‌های سوئد با [ما] بسیار روراست هستند - آنها هیچ پناهجویی نمی‌خواهند. آنها در واقع می‌خواهند پناهجویان سوئد را ترک کنند. و کل دولت به نوعی در حال تعیین دستور کار برای تبدیل به یک کشور مخالف مهاجران است و این رویکرد اکنون پذیرفتنی‌تر شده است.»

گورهای «ناشناس»

در لسبوس، به بازدید از مکانی رفتم که طی سال‌ها گزارش دادن از موضوع مهاجرت در آنجا با آن آشنا شده‌ام. با حدود ۳۰ دقیقه رانندگی از فرودگاه موتیلنه، در میان باغ‌های زیتون، قبرهای پناهجویانی قرار دارد که در تلاش برای رسیدن به اینجا یا در اردوگاه‌های پناهندگان که پس از سال ۲۰۱۵ برپا شده‌اند، جان خود را از دست داده‌اند. قبرهای متعددی با عبارت «ناشناس» مشخص شده‌اند، آخرین آرامگاه کسانی که معتقد بودند اروپا زندگی بهتری برایشان فراهم می‌کند.

وقتی از آنجا بازدید کردم، سه گور تازه را دیدم و گور چهارم هم حفر شده و منتظر دفن یک جسد دیگر بود. این گورستان یادآورِ هشداردهنده‌ای از سرنوشت افراد ناامید است که با وجود خطرات عظیم، به تلاش برای رسیدن به اروپا ادامه خواهند داد.

در سال جاری میلادی تا کنون، تعداد پناهجویانی که در تلاش برای رسیدن به اروپا شناسایی شده‌اند، ۲۰ در صد کاهش یافته است. این رقم ممکن است افزایش و کاهش یابد، اما بحران‌های جهانی که باعث مهاجرت می‌شوند، از بین نخواهند رفت. صرف‌نظر از حزبی که در قدرت است، این چالشی اساسی برای سیاستمداران است.