آینده اوکراین؛ آیا جنگ در سال ۲۰۲۵ به پایان می‌رسد؟

«باید بگویم اوضاع به‌ شکل قابل توجهی در حال تغییر است.» این را ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، روز ۱۹ دسامبر در کنفرانس خبری پایان سال خود اعلام کرد. او گفت «هر روز در تمام خطوط جبهه تحرکاتی در حال انجام است.»

در شرق اوکراین، ماشین جنگی مسکو به آهستگی، کیلومتر به کیلومتر، از میان دشت‌های وسیع منطقه دونباس پیش می‌رود و روستاها و شهرها را به طور کامل محاصره و تصرف می‌کند.

برخی از غیرنظامیان پیش از رسیدن جنگ به آنها فرار می‌کنند. بعضی دیگر تا زمانی که گلوله‌ها در اطراف‌ آنها منفجر می‌شوند صبر می‌کنند و سپس با بستن اندکی از وسایل قابل‌ حمل خود، سوار قطارها و اتوبوس‌ها می‌شوند و به سمت مناطق امن‌تر غرب می‌روند.

با وجود کارنامه چشمگیر حملات نامتقارن اوکراین علیه همسایه قدرتمندش، روسیه سریع‌تر از هر زمان دیگری از زمان آغاز حمله تمام‌عیار خود در فوریه ۲۰۲۲ در حال پیشروی است.

با نزدیک شدن به سومین سالگرد آغاز جنگی که برآورد می‌شود یک میلیون کشته یا مجروح به جا گذاشته باشد، به نظر می‌رسد اوکراین در حال شکست خوردن در این میدان است.

هم‌زمان در واشنگتن، دونالد ترامپ با سیاست‌های غیرقابل پیش‌بینی، در حالی که به نظر نمی‌آید چندان شیفته اوکراین یا رهبرش باشد، آماده می‌شود تا قدرت را در کاخ سفید به دست گیرد.

به نظر می‌رسد که به لحظه‌ای سرنوشت‌ساز رسیده‌ایم. اما آیا واقعا سال ۲۰۲۵ می‌تواند سالی باشد که این درگیری ویرانگر اروپایی به پایان برسد؟ و اگر این طور است، پایان این جنگ چگونه رقم خواهد خورد؟

«حرف از مذاکرات یک توهم است»

وعده ترامپ برای پایان دادن به این جنگ طی ۲۴ ساعت پس از آغاز ریاست‌جمهوری‌اش، ادعایی اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد، اما این ادعا از سوی کسی مطرح می‌شود که به وضوح کاسه صبرش از این درگیری و دخالت پرهزینه آمریکا در آن لبریز شده است.

او چند هفته پیش گفت: «تعداد سربازان جوانی که در میدان‌های این جنگ کشته شده‌اند، حیرت‌آور است. آن چه در حال وقوع است، واقعا غیر قابل باور است.»

اما به گفته مایکل کافمن، پژوهشگر ارشد بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی دولت آتی آمریکا با دو چالش روبه‌رو است.

او می‌گوید: «اول این که آنها جنگی را به ارث می‌برند که در مسیری بسیار نامطلوب قرار دارد، بدون آن که زمان زیادی برای تثبیت اوضاع داشته باشند. دوم این که آنها این جنگ را در حالی به ارث می‌برند که دیدگاه و تعریف مشخصی درباره موفقیت یا پیروزی در آن وجود ندارد.»

رئیس‌جمهور منتخب در مصاحبه‌های اخیرش سرنخ‌هایی درباره رویکردش به این جنگ ارائه کرده است.

او به مجله تایم گفت که به شدت با تصمیم دولت بایدن در ماه نوامبر، مبنی بر اجازه دادن به اوکراین برای هدف گرفتن مواضع داخل روسیه با موشک‌های دوربرد ساخت آمریکا، مخالف است.

او گفت: «ما فقط داریم این جنگ را تشدید می‌کنیم و اوضاع را بدتر می‌کنیم.»

در روز ۸ دسامبر، شبکه خبری ان‌بی‌سی از او پرسید که آیا اوکراین باید آماده دریافت کمک‌های کمتری باشد.

او پاسخ داد: «ممکن است. احتمالا بله.»

اما برای بسیاری که نگران هستند رهبر جدید آمریکا تمایل داشته باشد از جنگ اوکراین شانه خالی کند، ترامپ نشانه‌هایی از اطمینان خاطر ارائه کرده است. او گفته است: «به نظر من با رها کردن، نمی‌توان به یک توافق رسید.»

واقعیت این است که قصد و نیت‌ ترامپ کاملا نامشخص است.

فعلا مقام‌های اوکراینی هرگونه صحبت از فشار یا این تصور را که ورود ترامپ لزوما به معنای آغاز مذاکرات صلح است، رد می‌کنند.

میخائیلو پودولیاک، مشاور رئیس دفتر ولودیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین، می‌گوید: «صحبت‌های زیادی درباره مذاکرات می‌شود، اما این یک توهم است. هیچ فرایند مذاکره‌ای نمی‌تواند صورت بگیرد، چون روسیه هنوز هزینه کافی برای این جنگ را نپرداخته است.»

«تمرین راهبرد هوشمندانه» زلنسکی

با وجود تمام نگرانی‌های کی‌یف درباره مذاکره هم‌زمان با پیشروی‌های بی‌وقفه نیروهای روسی در شرق اوکراین، زلنسکی آشکارا مشتاق است خود را به عنوان فردی نشان دهد که ترامپ می‌تواند با او تعامل کند.

رهبر اوکراین به سرعت پیروزی ترامپ در انتخابات را تبریک گفت و بدون اتلاف وقت مقام‌های ارشد خود را برای ملاقات با تیم رئیس جمهور منتخب به آمریکا فرستاد.

زلنسکی همچنین با کمک امانوئل مکرون، رئیس جمهور فرانسه، توانست با ترامپ دیدار کند. این ملاقات زمانی رخ داد که هر دو برای بازگشایی کلیسای نوتردام به پاریس سفر کرده بودند.

دمیترو کولبا، وزیر خارجه پیشین زلنسکی، چندی پیش در شورای روابط خارجی آمریکا گفت: «آنچه اکنون می‌بینیم، تمرین یک راهبرد بسیار هوشمندانه از سوی رئیس جمهور زلنسکی است.»

به گفته او زلنسکی«رویکردی سازنده و آمادگی برای تعامل با رئیس‌جمهور ترامپ» از خود نشان داده است.

با وجود آن که نشانه آشکاری از اقدام مشابه از سوی کرملین دیده نمی‌شود، دولت در کی‌یف به وضوح تلاش می‌کند تا در این بازی جلو بیفتد.

اوریسیا لوتسویچ، مدیر بخش اوکراین در اندیشکده چتم‌هاوس می‌گوید: «چون ترامپ هنوز به طور کامل توضیح نداده که چه راهی را در پیش خواهد گرفت، اوکراینی‌ها تلاش می‌کنند ایده‌هایی به او بدهند که بتواند به عنوان ایده‌های خودش مطرح کند.»

او افزود: «آن‌ها شیوه تعامل با آن خودبزرگ‌بینی را بلدند.»

طرح پیروزی: پایان‌های ممکن

حتی پیش از انتخابات آمریکا، شواهدی وجود داشت که نشان می‌داد زلنسکی به دنبال راه‌هایی برای ارتقای جایگاه اوکراین به عنوان شریک آینده رئیس جمهور منتخب آمریکا است؛ فردی که به طور غریزی عمل‌گرایانه برخورد می‌کند و از ادامه تامین مالی امنیت اروپا اکراه دارد.

زلنسکی به عنوان بخشی از «طرح پیروزی» خود که در ماه اکتبر معرفی کرد، پیشنهاد داد نیروهای اوکراینی که تجربه نبرد دارند، پس از پایان جنگ با روسیه، می‌توانند جایگزین نیروهای آمریکایی مستقر در اروپا شوند. او همچنین چشم‌انداز سرمایه‌گذاری‌های مشترک برای بهره‌برداری از منابع طبیعی اوکراین، از جمله اورانیوم، گرافیت و لیتیوم را مطرح کرد.

زلنسکی هشدار داد که این منابع راهبردی «یا روسیه را تقویت خواهد کرد، یا اوکراین و جهان دموکراتیک را.»

اما به نظر می‌رسد دیگر موارد «طرح پیروزی» رهبر اوکراین - از جمله عضویت در ناتو و درخواست او برای «بسته بازدارندگی راهبردی جامع غیرهسته‌ای» - با واکنش سردی از سوی متحدان کی‌یف روبه‌رو شده است.

به ویژه عضویت در ناتو همچنان یک مسئله چالش‌برانگیز باقی مانده، همان‌طور که از مدت‌ها پیش از حمله روسیه نیز چنین بوده است.

برای کی‌یف، این تنها راه برای تضمین بقای آینده اوکراین در برابر دشمن حریصی است که قصد دارد این کشور را تحت سلطه خود درآورد.

اما با وجود آن که در ماه ژوئیه گذشته اعلام شد اوکراین در «مسیر غیر قابل بازگشتی به سمت ادغام کامل در یورو-آتلانتیک، از جمله عضویت در ناتو» قرار دارد، ائتلاف کشورهای غربی همچنان دچار اختلاف نظر است، و آمریکا و آلمان هنوز از صدور دعوت‌نامه حمایت نمی‌کنند.

ولودیمیر زلنسکی گفته است که اگر پیشنهاد عضویت به کل کشور، در مرزهای به‌رسمیت‌شناخته‌شده بین‌المللی اوکراین ارائه شود، او حاضر است بپذیرد که این عضویت در ابتدا فقط برای مناطقی اعمال شود که تحت کنترل کی‌یف هستند.

او در ماه نوامبر به اسکای‌نیوز گفت که این می‌تواند به «پایان مرحله نظامی جنگ» منجر شود و اجازه دهد مسئله مرزهای نهایی اوکراین در یک فرایند دیپلماتیک بررسی شود.

اما او افزود که تاکنون چنین پیشنهادی ارائه نشده است.

موقعیت متزلزل کی‌یف

اگر ناتو در کار نباشد، چه خواهد شد؟ همزمان با احتمال آغاز مذاکرات صلح به رهبری ترامپ و تضعیف اوکراین در میدان نبرد، بحث‌های بین‌المللی بر تقویت موقعیت شکننده کی‌یف متمرکز شده است.

آندری یرماک، رئیس دفتر زلنسکی، روز ۱۲ دسامبر به رسانه دولتی اوکراین گفت: «داشتن ضمانت‌های قوی، قانونی و عملی حیاتی است.»

او گفت که وضعیت اخیر اوکراین میراثی تلخ بر جای گذاشته است. «متاسفانه تجربه ما نشان می‌دهد که تمام تضمین‌های پیشین، امنیتی برای ما به همراه نداشته‌اند.»

بدون ساز و کارهای ملموس مانند مفهوم دفاع جمعی که در ماده ۵ معاهده تاسیس ناتو آمده، ناظران بیم آن را دارند که هیچ گونه تدبیری مانع حمله دوباره روسیه نشود.

اوریسیا لوتسویچ می‌گوید: «زلنسکی می‌داند که نمی‌تواند فقط یک آتش‌بس بی‌پشتوانه داشته باشد.»

او اضافه می‌کند: «این آتش‌بس باید چیزی بیش از صرفا توقف جنگ باشد. برای زلنسکی پذیرش تنها یک آتش‌بس، بدون هیچ تضمینی برای چگونگی حفاظت از اوکراین، خودکشی خواهد بود.»

در مجامع سیاست‌گذاری اروپایی، کارشناسان به دنبال راه‌هایی بوده‌اند که اروپا بتواند این مسئولیت سنگین را به دوش بکشد.

این ایده‌ها شامل استقرار نیروهای حافظ صلح در اوکراین (پیشنهادی که اولین بار در فوریه گذشته از سوی مکرون مطرح شد) یا مشارکت نیروی مشترک اعزامی به رهبری بریتانیا بوده است که نیروهایی از هشت کشور شمال اروپا و بالتیک به همراه هلند را گرد هم می‌آورد.

اما مایکل کافمن، پژوهشگر بنیاد کارنگی در این زمینه تردید دارد. او می‌گوید: «ضمانت‌های امنیتی که آمریکا به عنوان یکی از ضامن‌های آن دخیل نباشد، مانند یک دونات با یک حفره بزرگ در وسط آن است.»

این دیدگاه در کی‌یف نیز بازتاب دارد.

میخائیلو پودولیاک می‌گوید: «چه جایگزینی می‌تواند وجود داشته باشد؟ در حال حاضر هیچ جایگزینی وجود ندارد.»

او استدلال می‌کند که اسنادی مانند تفاهم‌نامه بوداپست ۱۹۹۴ (درباره مرزهای اوکراین پس از دوره شوروی) یا توافق‌های مینسک در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ (که به دنبال پایان دادن به جنگ دونباس بود) بدون افزودن تهدید نظامی برای بازدارندگی بی‌ارزش هستند.

او می‌گوید: «روسیه باید بفهمد که به محض آغاز تجاوز، با حملات متقابل شدیدی روبرو خواهد شد.»

بریتانیا، بایدن و نقش غرب

در غیاب توافقی بلندمدت درباره آینده اوکراین، متحدان این کشور هر آن چه می‌توانند برای تقویت دفاعی آن انجام می‌دهند.

اوایل ماه دسامبر مارک روته، دبیرکل ناتو، گفت که «همه چیز» در حال بررسی است، از جمله تأمین سامانه‌های اضافی دفاع هوایی،‌ از جمله برای حفاظت از زیرساخت‌های انرژی آسیب‌دیده اوکراین در برابر موج جدید حملات هماهنگ موشکی و پهپادی روسیه.

با ادامه کمبود شدید نیروی انسانی در اوکراین جان هیلی، وزیر دفاع بریتانیا، اعلام کرد که دولت ممکن است مایل به اعزام نیروهای بریتانیایی به اوکراین برای کمک به آموزش نظامی باشد.

به نظر می‌رسد دولت جو بایدن در هفته‌های پایانی دوره خود، مصمم به ارائه هرچه بیشتر کمک‌های نظامی تصویب‌شده در کنگره به اوکراین است، هرچند بر اساس گزارش‌ها ممکن است فرصت کافی برای ارسال همه این کمک‌ها را نداشته باشد.

روز ۲۱ دسامبر گزارش شد که ترامپ به ارائه کمک‌های نظامی به اوکراین ادامه خواهد داد، اما خواهان افزایش چشمگیر هزینه‌های دفاعی اعضای ناتو خواهد شد.

متحدان کی‌یف هم‌زمان به تشدید تحریم‌ها علیه مسکو ادامه داده‌اند، به این امید که اقتصاد زمان جنگ روسیه، که مقاومت سرسختانه‌ای نشان داده، سرانجام از هم فروپاشد.

یک منبع کنگره آمریکا که نخواست نامش فاش شود، گفت: «ناامیدی عمیقی وجود دارد که تحریم‌ها اقتصاد روسیه را به طور کامل و غیرقابل جبران نابود نکرده‌اند.»

پس از چندین دور تحریم (۱۵ دور تنها از سوی اتحادیه اروپا)، مقام‌های دولتی در پیش‌بینی تاثیر موفقیت‌ آنها محتاط شده‌اند.

اما شاخص‌های اخیر برای کرملین به‌ طور فزاینده‌ای نگران‌کننده است. با نرخ بهره ۲۳ درصدی، تورم بالای ۹ درصد، کاهش ارزش روبل و پیش‌بینی کاهش شدید رشد اقتصادی در سال ۲۰۲۵، فشارها بر اقتصاد روسیه به میزان کم‌سابقه‌ای رسیده است.

پوتین در حال حفظ ظاهر است. او در کنفرانس خبری پایان سال گفت: «تحریم‌ها تاثیر می‌گذارند، اما از اهمیت زیادی برخوردار نیستند.»

در کنار خسارات چشمگیر روسیه در میدان نبرد - مقام‌های غربی تخمین می‌زنند که مسکو به‌طور میانگین روزانه ۱۵۰۰ کشته و زخمی می‌دهد - هزینه این جنگ می‌تواند سرانجام پوتین را به میز مذاکره بکشاند.

اما تا زمانی که این لحظه فرا برسد، اوکراین چه مقدار دیگر از قلمرو خود را از دست خواهد داد و چه تعداد دیگر از مردم آن کشته خواهند شد؟