فاشر، آخرین دژ دارفور در آستانه‌ فاجعه است

نگرانی‌ها از وقوع فاجعه‌ انسانی در شهر راهبردی فاشر در سودان افزایش یافته است؛ جایی که نیروهای شبه‌نظامی پشتیبانی سریع آن را از دست نیروهای دولتی خارج کرده‌اند.

سازمان ملل اعلام کرده که گزارش‌های موثقی از «اعدام‌های فراقانونی» دریافت کرده است؛ در حالی که نهاد پژوهش‌های بشردوستانه دانشگاه ییل با استناد به تصاویر ماهواره‌ای از «انبوهی از اجساد قربانیان اعدام‌های دسته‌جمعی» خبر داده است.»

شهر راهبردی فاشر، علاوه بر کشتارهای دسته‌جمعی، ۱۸ ماه در محاصره‌ نیروهای پشتیبانی سریع بوده و مدت‌هاست با بحران گرسنگی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند و صدها هزار غیرنظامی در این شهر گرفتار شده‌اند.

نیروهای پشتیبانی سریع پیش‌تر اتهام‌های مربوط به کشتار غیرنظامیان و هدف قرار دادن گروه‌های قومی غیرعرب را رد کرده‌اند؛ اما ژنرال محمد حمدان دقلو، فرمانده این گروه شبه‌نظامی،، معروف به حمِدتی، اعلام کرده که درباره‌ آنچه «تخلفات نیروهایش در جریان تصرف فاشر» خوانده، تحقیقاتی آغاز خواهد شد.»

سقوط شهر فاشر در منطقه‌ دارفور می‌تواند نقطه‌ عطفی مهم در جنگ داخلی سودان باشد؛ جنگی که از آوریل ۲۰۲۳ تاکنون ده‌ها هزار کشته برجای گذاشته و نزدیک به ۱۲ میلیون نفر را آواره کرده است.

این به آن معناست که نیروهای پشتیبانی سریع اکنون کنترل آخرین پایگاه نظامی مهم دارفور را به دست گرفته‌اند.

در داخل شهر، حدود ۲۵۰ هزار غیرنظامی از جمله ۱۳۰ هزار کودک از زمان آغاز محاصره از دریافت کمک‌های بشردوستانه محروم مانده‌اند.

تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهند که کشتارهای دسته‌جمعی پیش‌تر در بیمارستان‌ها و اطراف دیوارهای خاکی پیرامون شهر رخ داده‌اند؛ جایی که جمعیت تلاش می‌کند از آن بگریزد.

غیرنظامیان در محاصره و گرسنگی

یکی از ساکنان فاشر که برای حفظ امنیت خود نخواست نامش فاش شود، در روزی که نیروهای پشتیبانی سریع مدعی پیروزی شدند، در گفت‌وگو با برنامه «خط زندگی سودان» از بی‌بی‌سی عربی گفت: «چیزی برای خوردن نداریم و امکان خروج برای جست‌وجوی غذا هم وجود ندارد. اگر کمک فوری به ما نرسد، مردم فاشر ممکن است دوام نیاورند.»

سازمان یونیسف، وابسته به سازمان ملل، هشدار داده که فاشر به «کانون رنج کودکان تبدیل شده، جایی که سوء تغذیه، بیماری و خشونت روزانه جان کودکان را می‌گیرد.»

کاترین راسل، مدیر اجرایی این نهاد گفت: «ما شاهد فاجعه‌ای ویرانگر هستیم. کودکان در فاشر از گرسنگی جان می‌دهند در حالی که خدمات تغذیه‌ای نجات‌بخش یونیسف مسدود شده‌اند.»

یونیسف می‌گوید از آغاز درگیری‌ها تاکنون، دست‌کم ۶۰۰ هزار نفر از فاشر و اردوگاه‌های اطراف آن آواره شده‌اند.

غذا به سختی یافت می‌شود و قیمت‌ها سر به فلک کشیده است.

سازمان‌های کمک‌رسان بین‌المللی استفاده عامدانه از «گرسنگی به عنوان سلاح جنگ» را محکوم کرده‌اند.

بنا به گزارش‌ها، قیمت ذرت و ارزن اکنون بین ۳۰۰ هزار تا ۳۵۰ هزار پوند سودانی است و به گفته یکی از کارکنان بخش درمانی در این شهر، خوراک دامی که پیش‌تر غذای اضطراری بود، اکنون «به شکلی غم‌انگیز کالایی لوکس» محسوب می‌شود.

یکی دیگر از ساکنان نیز به بی‌بی‌سی عربی گفت: «ما همچنین دارویی برای درمان زخم‌ها پیدا نمی‌کنیم. گاز استریل وجود ندارد و ما مجبور شده‌ایم از پارچه‌های پشه‌بند برای پوشاندن زخم‌ها استفاده کنیم.»

محاصره در حالی ادامه دارد که سودان با بدترین شیوع وبا در دهه‌های اخیر روبروست.

یونیسف می‌گوید از ژوئیه سال ۲۰۲۴، بیش از ۹۶ هزار مورد مشکوک و ۲۴۰۰ مرگ ناشی از این بیماری در سطح ملی گزارش شده است. در اردوگاه‌های پرجمعیت اطراف فاشر، کودکانی که از گرسنگی ضعیف شده‌اند، اکنون در برابر این بیماری کشنده منتقل‌شونده از طریق آب بسیار آسیب‌پذیر هستند.

کنترل منطقه‌ای

درگیری در این شهر بخشی از جنگ داخلی گسترده‌تری است که در سال ۲۰۲۳ میان دو طرف آغاز شد.

ارتش سودان به رهبری ژنرال عبدالفتاح البرهان، کنترل بیشتر مناطق شمالی و شرقی کشور را در دست دارد. این ارتش بندر سودان در ساحل دریای سرخ را به مقر عملیاتی خود و محل استقرار دولت به‌ رسمیت‌ شناخته‌ شده توسط سازمان ملل تبدیل کرده است.

در همین حال، نیروهای پشتیبانی سریع به رهبری ژنرال محمد حمدان دقلو، معروف به «حمیدتی»، بیشتر مناطق غربی سودان از جمله تقریبا تمام دارفور و بخش‌های بزرگی از منطقه همسایه کردفان را کنترل می‌کنند.

دالیا عبدالمنعم، تحلیل‌گر سیاسی سودانی می‌گوید: «فاشر آخرین شهری در دارفور است که تحت کنترل ارتش ملی قرار دارد.»

عبدالمنعم می‌افزاید: «این یک نبرد سرنوشت‌ساز است. نیروهای پشتیبانی سریع ممکن است اعلام استقلال کنند یا برای تجزیه فشار بیاورند.»

تنش‌های قومی

فاشر برای دهه‌ها در مرکز تنش‌های قومی نهفته‌ای قرار داشته که تهدیدی جدی برای وحدت سودان به شمار می‌رود.

دارفور محل زندگی جمعیت‌های بزرگ آفریقایی است، از جمله قبیله‌های فور، زغاوه و مسالیت. بسیاری از این گروه‌ها با سیاست‌های دولت سودان مخالف‌اند و آن‌ها را تبعیض‌آمیز علیه جمعیت‌های غیرعرب می‌دانند.

در سال ۲۰۰۳، تنش‌های قومی موجب راه‌اندازی کمپینی خشونت‌بار از سوی دولت علیه جوامع آفریقایی شد.

دیوان کیفری بین‌المللی رهبران سودان و شبه‌نظامیان عرب مورد حمایت دولت موسوم به جنجوید را به نسل‌کشی، شکنجه و جنایات جنگی متهم کرده است.

تا سال ۲۰۱۳، جنجوید تغییر نام داده و به نیروهای پشتیبانی سریع تبدیل شد و اکنون این گروه در تلاش است تا کنترل کامل دارفور را به دست بگیرد.

عبدالمنعم می‌گوید: «اکثر جمعیت فاشر از قبایل آفریقایی‌اند در حالی که نیروهای پشتیبانی سریع عمدتاً از قبایل عرب سودانی و مزدوران تشکیل شده‌اند.»

«آن‌ها می‌توانند خشونت بیشتری به راه اندازند و سابقه نیروهای پشتیبانی سریع نشان می‌دهد که از انجام چنین کاری، رویگردان نیستند.»

درگیری کنونی در سودان با خشونت از هر دو سو بوده است.

دیوید لمی، وزیر خارجه وقت بریتانیا، در سفری به یکی از اردوگاه‌های پناهجویان سودانی در مرز چاد در ژانویه ۲۰۲۵، گفت در آن‌جا از «هولناک‌ترین چیزهایی که در تمام زندگی‌ام دیده و شنیده‌ام» آگاه شده است.

او گفت: «زنانی و کودکانی را دیدم که برای نجات جان‌شان می‌گریختند و روایت‌هایی از کشتار گسترده، مثله‌کردن، سوزاندن، و خشونت جنسی علیه خود و فرزندان‌شان می‌گفتند و در میان همه این‌ها، قحطی و گرسنگی، وضعیتی باورناپذیر و رقت‌انگیز بوده است.»

طلا و جنگ

نبرد برای کنترل فاشر همچنین نبردی برای منابع باارزش است. به گفته مهند هاشم، خبرنگار بی‌بی‌سی «ظرفیت معدنی دارفور عظیم است.»

او می‌افزاید: «نفت، اورانیوم و منابع آب زیرزمینی وجود دارد، اما عامل اصلی این درگیری طلاست.»

یک هیئت کارشناسی سازمان ملل در گزارشی درباره سودان اشاره کرده که استخراج طلا «منبع اصلی تامین مالی» این درگیری بوده است.

کنترل شمال دارفور از طریق فاشر می‌تواند دسترسی بی‌قید و شرط به کشورهای همسایه مانند لیبی و چاد را فراهم کند. این مسیری خواهد بود برای خروج این منبع مالی ارزشمند از کشور و همچنین برای ورود تسلیحاتی که برای ادامه جنگ نیاز است.

بر اساس اسناد وزارت دارایی آمریکا، محمد حمدان دقلو، رهبر نیروهای پشتیبانی سریع، هم‌اکنون یک معدن طلای سودآور در دارفور را کنترل می‌کند و در ماه ژانویه، وزارت خارجه آمریکا او را به نسل‌کشی متهم کرده و تحریم‌هایی علیه او اعمال کرده است.

در ماه مارس، ارتش سودان امارات متحده عربی را به دیوان بین‌المللی دادگستری کشاند و مدعی شد که این کشور از طریق حمایت نظامی، مالی و سیاسی از نیروهای پشتیبانی سریع «در نسل‌کشی در غرب دارفور همدست» است.

در پاسخ، امارات این اتهامات را به شدت رد کرد و پرونده را «حرکتی تبلیغاتی و بدبینانه» خواند و گفت که به دنبال رد فوری آن خواهد بود.

کارشناسان سازمان ملل که بر تحریم تسلیحاتی دارفور نظارت دارند، پیش‌تر اتهامات مربوط به قاچاق تسلیحات از سوی امارات به نیروهای پشتیبانی سریع از طریق چاد را «معتبر» توصیف کرده بودند.