پشت تار و پود قالی؛ زندگی دختران قالیباف افغان

«بیست‌و‌پنج سال است قالین می‌بافم. هر روز شش تا هفت ساعت کار می‌کنم. از نشستن‌های طولانی کمردرد گرفته‌ام. کمر و پاهایم درد می‌کند. دکترها می‌گویند مهره‌های کمرم بهم نزدیک شده‌اند.»

این سخنان بیگم، یک زن قالین‌باف در پلخمری است. او چهل ساله است و شش فرزند (چهار پسر و دو دختر) دارد.

با شنیدن نام قالی‌ افغانی، شاید ذهن بسیاری فقط به سمت زیبایی، کیفیت و ظرافت آ‌نها برود؛ فرش‌هایی که در سطح جهانی شهرت و نام بزرگی کسب کرده‌اند. اما در حقیقت، در میان این زیبایی‌ها و رنگ‌ها، داستان‌های نگفته‌ای از رنج، گرسنگی و سختی‌های بی‌شمار صدها هزار زن افغان مانند بیگم و حسیبه بافته شده است.

بیگم با شرکت «آریا بغلان» کار می‌کند که حدود ده سال است که ایجاد شده، تمام کارکنانش زن هستند. این شرکت، علاوه بر قالی‌بافی، خیاطی، خامک‌دوزی، نخ‌ریسی، حکاکی و صنایع دستی برای بیش از هزار زن فرصت شغلی فراهم کرده است.

در میان آنها علاوه بر زنان و دختران بی‌سواد یا فارغ‌التحصیلان کلاس دوازدهم، دخترانی نیز هستند که در بیش از سه سال گذشته از رفتن به مکتب محروم شده‌اند.

بیگم درس نخوانده است. او می‌گوید، پانزده سال داشت که فقر و تنگدستی مجبورش کرد به قالی‌بافی رو بیاورد. او این حرفه را در نوجوانی و در خانه پدری فرا گرفت و پس از ازدواج نیز سال‌هاست قالی می‌بافد. او این کار را برای بدست آوردن لقمه نانی برای فرزندانش می‌کند.

بیگم می‌گوید: «پول ما برای خورد و خوراک کافی نیست. اگر آرد بخریم، نمی‌توانیم روغن بخریم. اگر روغن بخریم، نمی‌توانیم چای بخریم. زندگی بسیار سخت می‌گذرد.»

قالی‌بافی در افغانستان یک سنت قدیمی است که قدمت آن به قرن‌ها پیش برمی‌گردد. بیشتر در ولایت‌های شمالی، زنان بسیاری از این طریق هزینه‌های زندگی خود را تأمین می‌کنند.

بیگم، که از ساعت ۹ صبح تا ۴ عصر قالی می‌بافد، می‌گوید: «درآمد زیادی ندارد، ولی چاره چیست؟ مجبورم. شوهرم از یک پا معلول است و نمی‌تواند کار کند. مجبورم شکم فرزندانم را سیر کنم.»

براساس آمار اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان قالین افغانستان، حدود ۱/۲ میلیون نفر در سراسر این کشور به قالی‌بافی مشغول‌اند که از این میان، ۱/۱ میلیون نفر آن (۹۵ درصد) زنان هستند.

«در یک ماه می‌توانم سه متر قالین ببافم»

بیگم تنها نان‌آور خانواده‌ای است که شامل شش فرزند، و همسر و مادرش می‌شود که از پا معلول هستند.

او می‌گوید شوهرش قادر به کار نیست و تنها می‌تواند مقداری خس و خاشاک برای روشن کردن آتش جمع کند که با آن غذا می‌پزد و نان تهیه می‌کند. بیگم و گاهی دو دخترش که حالا کمی بزرگ‌تر شده‌اند، قالی می‌بافند.

خانه بیگم برخلاف قالی‌های رنگارنگی که می‌بافد، رنگین نیست. او در یک خانه گلی اجاره‌ای زندگی می‌کند که از خشت خام ساخته شده، دو اتاق که در یکی از آنها دستگاه فلزی قالی‌بافی را نصب کرده‌اند.

او می‌گوید: «در یک ماه سه متر قالین می‌بافم و از آن حدود پنج هزار افغانی درآمد دارم. از این مبلغ هزار افغانی را برای اجاره خانه می‌دهم و مابقی را برای خوراک و پوشاک خرج می‌کنم.»

بیگم می‌افزاید: «سختی‌های زندگی بسیار زیاد است. این پول کفاف نمی‌دهد، اما چه کاری از دستم برمی‌آید؟»

حسیبه، زنی ۴۵ ساله نیز قالی می‌بافد. دوران نوجوانی او نیز با صدای کوبیدن تار و پود قالی گذشته است.

شوهر حسیبه ۴۸ ساله، کارگر روزمزد است. کارش در زمین‌های کشاورزی است. اگر نیاز باشد، در زمین کار می‌کند و اگر نیاز نباشد، تمام روز را در خانه با بچه‌ها سپری می‌کند.

حسیبه می‌گوید: «شوهرم در مزرعه کار می‌کند، زمین را شخم می‌زند، اما هر روز کار ندارد. گاهی کار هست و گاهی نیست. درآمد ماهانه‌اش را که جمع کنیم، به دو یا سه هزار افغانی هم نمی‌رسد.»

او که دو دختر نوجوان دارد، می‌گوید: «دوازده ساله بودم که قالین‌بافی را شروع کردم. پدرم سال‌ها پیش به پاکستان رفته بود و از آنجا این حرفه را با خود آورد و ما از او یاد گرفتیم. از آن زمان تاکنون، همین منبع روزی ما بوده است.»

براساس اطلاعات شرکت قالی‌بافی، قیمت یک قالی شش متری اکنون حدود ۴۲۰ دلار است. با این حساب، اگر بیگم و حسیبه یک قالی شش متری را در سه ماه ببافند، درآمد ماهانه هر یک از آنها کمتر از ۲۰ دلار می‌شود.

بیگم می‌گوید: «قبلاً برای هر متر قالی حدود دو‌و‌نیم هزار افغانی می‌گرفتیم، اما حالا پول کمتری به ما می‌دهند.»

مسئولان شرکت‌های قالی‌بافی اما می‌گویند در این اواخر کسب‌وکارشان کساد شده است. به دلیل تحریم‌های اخیر بر افغانستان، صادرات آن‌ به خارج کاهش یافته و از یک قالی شش متری کمتر از ۸۰ دلار بدست می‌آورند.

حمیدالله خال محمدی، معاون این شرکت می‌گوید: «در حکومت قبلی، قیمت یک قالین شش متری در بازار داخلی ۴۲۰ دالر و در خارج از کشور، مانند ترکیه، حدود ۶۰۰ دالر بود. قبلاً این مبلغ حدود ۶۸۰ دالر بود.»

او می‌افزاید: «پس از کسر هزینه‌ها، قبلاً از هر متر قالی ۱۵ دالر سود باقی می‌ماند، اما اکنون این سود به ۵ تا ۸ دالر کاهش یافته است.»

با رکود بازار قالی، مارینا با چه چالش‌های روبروست؟

مارینا امانی، مدیر ۴۳ ساله شرکت قالی‌بافی «آریا بغلان» نیز از رکود بازار کار و بارش نگران است. در شرکت او، حدود ۲۵۰ زن قالی‌باف کار می‌کنند.

او می‌گوید در سه سال گذشته تقاضای زنان برای کار در قالی‌بافی به دلیل مشکلات اقتصادی افزایش یافته، اما به خاطر کاهش درآمد، نمی‌تواند شماربیشتری استخدام کند.

خانم امانی می‌گوید: «زنانی که با من کار می‌کنند، نان‌آور خانواده‌هایشان هستند. پس از روی کار آمدن طالبان، نتوانستم تولیداتم را به خارج صادر کنم و با ضرر مالی مواجه شده‌ام. فقط توانستم هزینه اجاره مکان، قبض برق و حقوق این زنان را پرداخت کنم.»

هرچند بسیاری از زنان قالی‌باف، برای پیشبرد امور زندگی‌شان تنها به درآمد ناشی از کار قالی‌بافی وابسته‌اند، اما بیگم در خانه‌اش یک گاو نیز نگه داشته که به گفته خودش «سرمایه روزهای بد» است. او علاوه بر کار قالی‌، لبنیات گاوش را نیز می‌فروشد که منبع درآمد کوچکی برای او است.

او می‌گوید گاوش روزانه حداقل پنج کیلو شیر می‌دهد که هر کیلو را ۵۰ افغانی در بازار می‌فروشد.

از این راه، درآمد روزانه بیگم حدود ۲۵۰ افغانی است که در ماه حداقل ۷۵۰۰ افغانی (حدود ۱۰۰ دلار) می‌شود.

اما او می‌گوید این درآمد دائمی نیست و گاهی پیش می‌آید که گاوش حتی یک کیلو شیر هم نمی‌دهد. چراگاه‌ها کافی نیست و او نمی‌تواند به درستی گاو را تغذیه کند.

آشنایی با طرح‌های جدید و قدیمی قالی افغانستان

در طرح‌های قدیمی قالی‌های افغانی، که بیشتر با رنگ سرخ تیره بافته می‌شدند و هنوز هم ممکن است در بسیاری از خانه‌ها وجود داشته باشند، تغییراتی رونما شده است.

بیگم و حسیبه، که بیش از ۲۰ سال است قالی می‌بافند، می‌گویند قبلاً بیشتر طرح‌های قدیمی قالین را می‌بافتند که معمولاً گران‌قیمت نیز بودند. اما اکنون طرح‌های متنوع‌تری مانند صفری، قزاقی، بلژیکی، سمرقندی و قالین‌های ابریشمی نیز می‌بافند.

حسیبه می‌گوید:‌ «اکنون بیشتر طرح‌هایی که می‌بافیم صفری هستند. به این دلیل که در این طرح‌ها از رنگ‌های روشن و ملایم مانند سفید، کرمی، آبی روشن و سایر رنگ‌های مشابه استفاده می‌شود. این رنگ‌ها هم در افغانستان و هم در کشورهای دیگر محبوبیت زیادی دارند.»

بیگم نیز می‌گوید که آشنایی با این طرح‌های جدید زمان‌بر بوده است و شرکت، تعدادی زنان را استخدام کرد تا این مهارت‌ها را به آن‌ها آموزش دهند.

او می‌گوید:‌ «ما قبلاً روی طرح‌ها و کارهای جدید تجربه‌ای نداشتیم. در ابتدا خیلی سخت بود. شرکت چند زن را استخدام کرد که از روی کاتالوگ‌ها، طرح‌ها و رنگ‌های جدید را به ما یاد دادند. حالا با این طرح‌ها آشنا شده‌ایم و مطابق کاتالوگ‌ها کار می‌کنیم.»‌

پس از بسته شدن مکاتب، دختران مجبور به رو آوردن به قالی‌بافی شده‌اند

حسیبه دو دختر نوجوان دارد که هر دو از مکتب بازمانده‌اند و اکنون همراه مادرشان قالین می‌بافند. دختر بزرگ‌تر او در صنف هشتم و دختر دوم در صنف ششم درس می‌خواندند که مکاتب‌شان تعطیل شدند.

با وجود سختی‌ها و مشکلات زندگی، تنها آرزوی مشترک مادر و دختران این است که مکاتب دوباره باز شوند و بتوانند آموزش‌های خود را به پایان برسانند.

عاطفه، دختر ۱۸ ساله حسیبه، در صنف هشتم درس می‌خواند که درهای مکاتب بسته شدند. اوقاتی را که قبلاً صرف درس و مکتب می‌کرد، حالا به کمک مادرش در قالین‌بافی می‌گذراند.

او می‌گوید: «کاش مکاتب بسته نمی‌شدند. من به مکتب می‌رفتم و درس می‌خواندم. با این کار نه تنها سرنوشت خود، بلکه سرنوشت خانواده‌ام را تغییر می‌دادم.»

پس از بسته شدن مکاتب و اعمال محدودیت‌های شدید بر کار و آموزش زنان، بسیاری از زنان به مشاغلی مانند خیاطی، قالین‌بافی، نخ‌ریسی ابریشم و سایر کارهای مشابه روی آورده اند؛ مشاغلی که قبلاً بیشتر توسط زنان و دختران بی‌سواد انجام می‌شد.

صادرات قالی افغانی افزایش یافته اما قالی‌بافان محروم از سود آن هستند

اگرچه شرکت‌های قالی‌بافی از رکود بازار نگران هستند، اما مسئولان اتاق تجارت و اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان قالی می‌گویند صادرات قالین نسبت به گذشته افزایش یافته است.

بر اساس گزارش اتاق تجارت افغانستان، در سال گذشته، این کشور یک میلیون متر قالین به ۳۴ کشور صادر کرده است.

آن‌ها می‌گویند درآمد ناشی از صادرات قالی در سال گذشته، بیش از ۴۴ میلیون دلار بود. در حالیکه در سال ۱۳۹۹ این رقم حدود ۴۰ میلیون دلار بود.

در میان قالی‌های افغانی، قالی‌های ابریشم خالص بالاترین قیمت را در بازارهای جهانی دارند. ماه گذشته، در شهر آلماتا در قزاقستان، ارزش یک قالی ۱۳ متری ابریشم هرات که توسط پنج زن در مدت ۳۳۰ روز بافته شده بود، ۲۲ هزار دلار تخمین زده شد.

قالی‌هایی که به دست زنان افغان بافته می‌شوند، در بازارهای خارجی با قیمت‌های صدها هزار دلاری فروخته می‌شوند و میلیون‌ها دلار درآمد دارند. اما برای زنانی که این قالی‌ها را می‌بافند، درآمد آن به قدری ناچیز است که تنها می‌توانند لقمه‌‌ای نان خشک برای خود و فرزندانشان فراهم کنند و خانواده‌هایشان از گرسنگی نجات دهند.

حسیبه می‌گوید: «قالین‌ها برای ما چه فایده دارند؟ تمام زحمت را ما می‌کشیم، اما شرکت‌ها آ‌نها را در بدل هزاران دالر می‌فروشند.»