آمریکا می‌خواهد در حیاط خلوت چین بازی کند

سیاست خارجی مقتدرانه شی جین‌پینگ در هیچ کجا به اندازه جنوب شرق آسیا، حیاط خلوت استراتژیک چین، تأثیر نداشته است. 

اما با افزایش قدرت پکن، نارضایتی واشنگتن نیز افزایش یافته است - و اکنون پس از سال‌ها تلاش، ایالات متحده در تلاش است تا دوباره با این منطقه وارد تعامل شود. 

رئیس‌جمهور جو بایدن که در اجلاس سالانه اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا یا آسه‌آن در کامبوج شرکت می‌کند، اولین رهبر ایالات متحده است که از سال ۲۰۱۷ به این منطقه سفر کرده است.

او سال گذشته نیز به صورت مجازی در این اجلاس حاضر بود.

بایدن سپس به اندونزی، یکی دیگر از بازیگران مهم منطقه، می‌رود و قرار است با شی جین‌پینگ، رهبر چین، قبل از شرکت هر دو در نشست «گروه ۲۰» دیدار کند. 

اما ایالات متحده اکنون در یک محیط دیپلماتیک خطرخیزتری به نسبت به گذشته فعالیت می‌کند. 

آسه‌آن که زمانی برای دیپلماسی در آسیا-اقیانوسیه ضروری تلقی می‌شد، در تلاش است تا در دنیایی که بیش از پیش قطبی شده مؤثر باقی بماند.

این اتحادیه خود را به عنوان یک منطقه مسالمت‌جویی و بی‌طرفی تصوير کرده است، و ۱۰ کشور عضو آن به دنبال اجماع هستند، از انتقاد از یکدیگر اجتناب می‌کنند و آزاد هستند تا با قدرت‌های مختلف تعامل کنند.

دبیرخانه کوچک و ضعیف آن و عدم وجود هیچ گونه فرآیندی برای اجرای تصمیمات اعضا، نشان‌دهنده این طرز فکر است. 

تا زمانی که یک اجماع جهانی به رهبری ایالات متحده وجود داشت که از تجارت و رشد حمایت می‌کرد، این رویه به خوبی عمل می‌کرد.

اما ورود چین به بازار جهانی و نفوذ فزاینده این کشور از اوایل دهه ۲۰۰۰ با کاهش علاقه ایالات متحده همزمان شد، زیرا این کشور در آن زمان تمرکزش را روی خاورمیانه گذاشت. 

چین با پیروی از سخنان دنگ شیائوپینگ، رهبر سابق این کشور«قدرت خود را پنهان کن، منتظر بمان»، با سلاح دلربایی در منطقه به نبرد رفت. اما در زمان آقای شی، که اکنون ۱۰ سال که قدرت را در دست دارد، قدرت چین دیگر پنهان نبود. 

در دهه گذشته، اشغال جزایر صخره‌ای در دریای چین جنوبی و توسعه نظامی در آن‌ها، چین را مستقیماً در برابر دیگر مدعیان، به ویژه ویتنام و فیلیپین قرار داده است.

تلاش‌های آسه‌آن برای متقاعد کردن چین به موافقت با یک «مرام‌نامه» در مناطق مورد مناقشه به جایی نرسیده است. پکن ۲۰ سال است که مانع از پیش‌روی مذاکرات شده است. همچنین حکم دادگاه بین‌المللی در سال ۲۰۱۶ مبنی بر بی‌اعتبار بودن ادعاهایش را رد کرده است. 

این کشور از قبول تعهد در قبال مشکلات ناشی از سدسازی گسترده‌اش بر روی رودخانه مکونگ نیز طفره رفته است.

اما کشورهایی که آسه‌آن را تشکیل می‌دهند در وضعیت دشواری قرار دارند. نخست این‌که چین از نظر اقتصادی آنقدر مهم و از نظر نظامی آنقدر قدرتمند است که تعداد کمی جرأت مقابله آشکار با آن را دارند. 

حتی در ویتنام، که همین ۴۳ سال پیش با چین وارد جنگ شد و احساسات ضد چینی در آن بالاست، حزب کمونیست حاکم در برخورد با همسایه غول‌پیکر خود محتاط است.

آنها مرز طولانی مشترکی دارند، چین بزرگترین شریک تجاری ویتنام است و یک حلقه حیاتی در زنجیره تامین است که به صادرات برتر آن در تراز جهانی کمک می‌کند. 

دوم این‌که چین با برگزیدن کشورهای کوچکتری مانند لائوس و کامبوج، که اکنون آنقدر به سخاوت پکن وابسته هستند که کم و بیش کشورهای مشتری چین هستند، عملاً اتحاد آسه‌آن را از بین برده است.

این موضوع حتی در سال ۲۰۱۲ مشخص بود. در آخرین باری که کامبوج به طور گردشی در کرسی رياست آسه‌آن بود جلوی يک بیانیه نهایی را که از موضع پکن در دریای جنوب چین انتقاد می‌کرد، سد کرد. 

احتیاط در برابر چین ممکن است خبر خوبی برای ایالات متحده به نظر برسد، اما حقیقت این است که کشورهای جنوب شرق آسیا نیز از واشنگتن ناامید شده‌اند. 

این کشورها آمریکا را شریک غیرقابل اعتمادی می‌بینند که بیش از حد به حقوق بشر و دموکراسی مشغول است.

ایالات متحده پس از سقوط مالی آسیا در سال ۱۹۹۷ منطقه را مجبور به پذیرش اقدامات شدیداً نامحبوب و سخت اقتصادی کرد، تقریباً به طور کامل در جریان جنگ جورج بوش با تروریسم، خود را جدا کرد و از موضع بسيار هيجان‌انگیز «محور» آسيای رئیس‌جمهور اوباما به رویکرد تنگ‌نظرانه رئیس‌جمهور ترامپ به آنچه که روش‌های تجاری نامنصفانه آسیایی می‌خواند، تغيیر موضع داد. 

تمرکز ایالات متحده امروز بر روی اتحاد چهارگانه به همراه ژاپن، هند و استرالیا نیز آسه‌آن را تضعیف کرده است و باعث می‌شود که این اتحادیه بین دو طرف قدرتمند گیر افتاده باشد. و تمایل واشنگتن برای به چالش کشیدن چین در آسیا آنها را می‌ترساند زیرا این کشورها در رویارویی ابرقدرت‌ها چیزهای زیادی برای از دست دادن از دارند. 

علیرغم همه پیشروی‌های این اتحادیه، هیچ دولتی در ایالات متحده حاضر به دنبال کردن توافقنامه‌های تجارت آزاد نبوده است - و این قطعاً توافق را برای منطقه‌ای که شاید وابسته‌ترین منطقه به تجارت در جهان است، ناگوار کرده است. 

از سوی دیگر، رابطه با چین منجر به این شده است که بزرگترین بلوک تجاری جهان که آسه‌آن، چین، ژاپن، کره جنوبی، استرالیا و نیوزلند را به هم پیوند می‌دهد، پدید بیاید. 

حتی اندونزی، بزرگترین کشور آسه‌آن و با بدبینانه‌ترین سیاست خارجی منطقه به چین، در دوره ریاست جمهوری جوکو ویدودو مشتاقانه به دنبال سرمایه‌گذاری، وام و فناوری چینی است. 

دانستن اینکه آسه‌آن هنوز هم تا حد ممکن با قدرت‌های ديگر – به مثابه نقطه ثقلی در مقابل چین – تعامل خواهد کرد، می‌تواند مایه آرامش خاطر آمریکا باشد. و بسیار بعید است که چین هرگز در اینجا متحدانی نظامی به آن شکلی که آمریکا در ژاپن و استرالیا دارد، داشته باشد. 

اما همه کشورهای آسه‌آن - به درجات مختلف - اکنون پذیرفته‌اند که چین قدرت مسلط این منطقه خواهد بود و تمایلی به دادن امتیاز در جایی که منافعش در خطر است، ندارد. 

سوال برای آقای بایدن: آیا برای ایالات متحده تغییر شکل اتحادها در حیاط خلوت چین خیلی دیر شده است؟