چگونه محاکمه ژائیر بولسونارو به اتهام کودتا، باعث شکاف در جامعه برزیل شده است

برزیلی‌ها مانند هر سال روز هفتم سپتامبر، استقلال کشورشان از پرتغال را با نمایشی از میهن‌پرستی، رژه‌ نظامی، تکان دادن پرچم و درست کردن چوراسکو، یا کباب برزیلی، جشن گرفتند.

این مراسم در حالی انجام شد که دادگاه رسیدگی به اتهام کودتا علیه ژائیر بولسونارو، رئیس جمهور سابق، در جریان بود.

رئیس جمهور سابق برزیل در این دادگاه به اتهام توطئه برای کودتای نظامی مجرم شناخته شده است.

سه نفر از پنج قاضی دیوان عالی، او را به دلیل رهبری توطئه‌ای با هدف حفظ قدرت پس از شکست در انتخابات ۲۰۲۲ در برابر رقیب چپ‌گرای خود، لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا، گناهکار شناختند.

مراسم روز استقلال امسال با تجمع گروه‌های رقیب همراه بود.

در این روز هزاران نفر به خیابان‌ها رفتند و شعارهایی درباره آزادی سر دادند: برخی در دفاع از دموکراسی، برخی دیگر در دفاع از رئیس جمهور سابق که به تلاش برای سرنگونی نظام دموکراتیک برزیل متهم بوده است.

از روز سه‌شنبه، پنج قاضی دیوان عالی برزیل، به صورت جداگانه، رای‌های خود درباره اینکه آیا ژائیر بولسونارو پس از شکست در انتخابات سال ۲۰۲۲ در برابر لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا، رقیب چپ‌گرای خود، کودتایی را برای حفظ قدرت طراحی کرده یا نه اعلام کردند.

ژائیر بولسونارو متهم بود که به فرماندهان نظامی پیشنهاد کودتا داده است، از نقشه‌ای برای ترور لولا دا سیلوا و قاضی دادگاه عالی، الکساندر دِ مورائس، باخبر بوده است و با زیر سوال بردن سلامت نظام انتخاباتی، هوادارانش را به حمله به ساختمان‌های دولتی در هشتم ژانویه ۲۰۲۳ تحریک کرده است.

ژائیر بولسونارو همه اتهامات را رد کرده و آنها را دارای انگیزه سیاسی دانسته بود، دیدگاهی که طرفدارانش و همچنین دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا نیز با آن همسو بوده‌اند.

دونالد ترامپ این محاکمه را «تعقیب قضایی سیاسی» نامیده و در واکنشی تنبیهی، یک تعرفه ۵۰ درصدی بر کالاهای برزیلی و تحریم‌هایی را علیه مورائس، قاضی دیوان عالی که ریاست دادگاه را برعهده دارد، اعمال کرده است.

ادواردو بولسونارو، پسر رئیس‌جمهور سابق و نماینده کنگره، که در اعمال این تعرفه‌ها در آمریکا نقش مهمی داشته است، از تصمیم دونالد ترامپ دفاع کرده و ماه گذشته به بی‌بی‌سی گفت که معتقد است «آزادی از اقتصاد مهم‌تر است».

اما بسیاری از برزیلی‌ها حمایت از تحمیل رنج اقتصادی به برزیل برای منافع سیاسی خانواده بولسونارو را کاملا مغایرمعیارهای میهن‌پرستانه می‌دانند.

بیانکا، که روز یکشنبه در یک تجمع بزرگ طرفدار بولسونارو در سائوپائولو شرکت کرده بود، گفت «مردم برزیل دچار دودستگی عمیق شده‌اند.»

او که پرچمی شامل پرچم‌های برزیل و آمریکا را دور خود پیچیده بود، افزود: «اما من معتقدم با تحریم‌های ایالات متحده، کسانی که موافق [محاکمه] بودند، پا را از روی پدال گاز برمی‌دارند.»

هواداران پایگاه راستگرای بولسونارو مدت‌هاست که نمادهای میهن‌پرستانه مانند پرچم ملی و پیراهن تیم فوتبال برزیل به عنوان یونیفورم خود برگزیده‌اند هرچند در مراسم روز یکشنبه، بعضی از آنها لباس‌هایی با نمادهای ترامپ را هم برتن داشتند. جمعیت شعار می‌داد: «عفو» و «مورائس باید برود».

اریکا، یکی دیگر از معترضان، گفت که دادگاه رسیدگی به اتهامات بولسونارو «فقط یک نمایش است، چون همه می‌دانند که حکم از قبل صادر شده است.»

اما در اینجا خیلی‌ها با چنین برداشتی مخالفند.

در تجمع دیگری در همان نزدیکی، جمعیت شعار می‌داد «نه به عفو» و «دیکتاتوری، هرگز».

آنها عروسک‌های بادکنکی بزرگی از بولسونارو با لباس زندان و ترامپ در دست داشتند که روی آنها نوشته شده بود: «زندان برای بولسونارو» و «ترامپ، دست از سر برزیل بردار».

یکی از آنها پیراهن تیم ملی فوتبال را پوشیده بود. برزیلی‌های چپ‌گرا امیدوارند بتوانند دوباره این پیراهن را که در دوران بولسونارو به معنی حمایت از سیاست‌های او تعبیر می‌شد، پس بگیرند. روی پیراهن که نام «نیمار» خط خورده نوشته بود: «من نوکر بولسونارو نیستم».

رافائل، یکی از معترضان، بازداشت بولسونارو را یک «پیروزی» خواند و او را به ارتکاب «جرایم جدی» علیه برزیلی‌ها متهم کرد.

جامعه برزیل هنوز به شدت دوقطبی است. تا همین اواخر، جناح راست کاملا قوی بود. اما از زمان اقدامات ترامپ، چرخشی به سمت چپ رخ داده است. این چرخش ناشی از توجه به موضوع حاکمیت ملی و مخالفت با دخالت خارجی است.

کارینا گفت: «همه شواهد نشان می‌دهد که این یک تلاش برای کودتا بوده است. امیدوارم عدالت اجرا شود تا نشان دهد که نمی‌توان برای منافع شخصی هر کاری کرد.»

این محاکمه شکاف‌های عمیقی در جامعه برزیل ایجاد و بحث‌ در مورد دموکراسی در این کشور را دوباره شعله‌ور کرده است.

برای منتقدان بولسونارو، شورش‌های هشتم ژانویه و ادعاهای کودتا بسیار نگران‌کننده بوده زیرا دموکراسی برزیل هنوز نوپا است.

این دموکراسی در سال ۱۹۸۵، پس از دو دهه دیکتاتوری مورد حمایت ایالات متحده، مستقر شد.

دادگاه عالی خود را پاسدار این دموکراسی می‌داند، اما به کانون اختلافات تبدیل شده است.

قضات این دادگاه توسط رؤسای‌جمهور منصوب می‌شوند، اما اختیار دارند همان رؤسا یا وزرای دولت را به محاکمه بکشانند.

برخی از آن‌ها در دادگاه انتخاباتی نیز عضویت دارند و می‌توانند قوانین را باطل کنند. رئیس فعلی دیوان عالی زمانی وکیل مدافع لولا بود و این سابقه به اتهام عدم بی‌طرفی مورد نظر حامیان بولسونارو دامن زده است.

صدور احکام پیگیری و پیگرد متهمان به انتشار اخبار جعلی و تهدیدهای آنلاین علیه دادگاه، به ریاست قاضی مورائس، باعث به زندان افتادن هواداران بولسونارو مسدود شدن حساب‌های کاربری آنها در رسانه‌های اجتماعی شده است.

منتقدان دولت می‌گویند این نوع اقدامات به منزله گسترش دامنه اختیارات دادگاه به کنترل کردن مردم و سیاست است اما هواداران دادگاه آن را الگویی برای عصر دیجیتال می‌نامند.

نقش دادگاه در محاکمه بولسونارو، که در آن مورائس هم گزارش دهنده و هم هدف توطئه ادعایی ترور یعنی بخشی از پرونده است، باعث شده است که هر دو طرف یکدیگر را به اقتدارگرایی متهم کنند.

منتقدان بولسونارو معتقدند که او تلاش کرده است دیکتاتوری برقرار کند.

از سوی دیگر، هواداران او می‌گویند اختیارات گسترده‌ای که دادگاه برای تحقیق در مورد کودتای ادعایی و شورش در برازیلیا، پایتخت، به کار برده مصداق سوءاستفاده از اختیارات قضایی است.

کسانی که معتقدند دستگاه قضایی در پیگرد قانونی افراد دخیل در حمله به ساختمان‌های دولتی در هشتم ژانویه ۲۰۲۳ زیاده‌روی کرده است، اغلب به پرونده دبورا رودریگز دوس سانتوس اشاره می‌کنند. این حامی ۳۹ ساله بولسونارو پس از آنکه با رژ لب روی مجسمه عدالت در برابر دیوان عالی نوشت «تو باخته‌ای، احمق» به ۱۴ سال زندان محکوم شد.

اگرچه حکم زندان او به خاطر مراقبت از فرزندانش به حبس خانگی تبدیل شده است، اما این واقعیت که به خاطر نوشتن شعار، به اتهام مشارکت در کودتا در دیوان عالی محاکمه و محکوم شد بسیاری را خشمگین کرد.

کلودیا، خواهر دبورا، به بی‌بی‌سی گفت: «آنها او را به خاطر نوشتن روی مجسمه محاکمه کردند. من هرگز نشنیده‌ام که کسی به خاطر نوشتن شعار با رژ لب به ۱۴ سال زندان محکوم شود. او در یک تظاهرات شرکت داشت و آنها او را به عنوان یک تروریست محاکمه کردند.»

کلودیا گفت که دبورا از نوشتن شعار پشیمان است اما از شرکت در اعتراض هشتم ژانویه پشیمان نیست، زیرا، به گفته او، «ابراز تردید» در مورد نتیجه انتخابات «حق قانونی» خواهرش بود.

کلودیا «عشق بولسونارو به پرچم» را عامل الهام‌بخشی «زنان خانه‌دار، خاله‌های واتس‌اپی، کارگران ساختمان و کسبه» برای مشارکت در سیاست می‌داند.

او استدلال می‌کند که چون هیچ کودتایی رخ نداده، پس بولسونارو نمی‌تواند به تلاش برای آن محکوم شود.

او می‌گوید: «اگر او به جرم کودتا محکوم شود، یعنی آن ۱۲۰۰ نفری که آن‌جا اعتراض کردند هم محکوم می‌شوند.»

اما بسیاری دیگر هم هستند که فکر می‌کنند وقایع هشتم ژانویه ۲۰۲۳ چیزی فراتر از یک اعتراض ساده بوده است.

ریکاردو کاپلی، یک وزیر پیشین است که پس از هجوم به ساختمان‌های کلیدی دولتی، وظیفه برقراری نظم در برازیلیا را بر عهده داشت.

او به یاد می‌آورد که معترضان به گفته او «کودتاطلب» به ساختمان‌های سه قوه دولت حمله کردند و در دیوان عالی مرتکب «اعمال وحشیانه» شدند. آنها «به طور نمادین به نهادی حمله کردند که بنیان دموکراسی برزیل است.»

او معتقد است که این محاکمه با نشان دادن اینکه برزیل دیگر تهدید علیه دموکراسی را تحمل نخواهد کرد، به «گشودن فصلی جدید در تاریخ» کمک خواهد کرد.

او به بی‌بی‌سی گفت: «در برزیل هرگز کسانی که پشت یک کودتا یا تلاش برای کودتا بودند، در جایگاه متهم ننشسته‌ بوده‌اند.»

او معتقد است که این دادگاه می‌تواند نمونه‌ای جهانی نیز باشد. او استدلال می‌کند که اگر شورش‌های کنگره آمریکا در برزیل اتفاق می‌افتاد، «دونالد ترامپ به احتمال زیاد در جایگاه متهم نشسته بود.»

حزب بولسونارو که اکثریت کنگره را در اختیار دارد، تلاش کرده تا لایحه‌ای برای اعطای عفو به او و سایر معترضان هشتم ژانویه تصویب کند، آن‌هم در شرایطی که نگرانی‌ها از سقوط رهبر اصلی این جریان بالا گرفته است.

پاسخ آقای کاپلی به کسانی که واکنش به اقدامات آقای بولسونارو را اقتدارگرایانه می‌نامند این است: «تاریخ را مطالعه کنید. در گذشته، عفو برای توطئه کودتا به کودتاهای جدید منجر شده است. توطئه‌گر عفو شده کودتای امروز، کودتاچی فردا می‌شود.»

ژائیر بولسونارو سال‌هاست که برزیل را به دو دسته وفاداران و مخالفان خود تقسیم کرده است.

برای طرفداران او، این محاکمه چیزی نیست جز آزار سیاسی به خاطر کودتایی که هرگز رخ نداد؛ برای منتقدانش، این محاکمه به معنای محافظت در برابر بازگشت دیکتاتوری است.

حتی برخی از راست‌گرایان میانه‌رو امیدوارند که این محاکمه، شاید خط پایانی بر این کشمکش‌ها باشد، اما با چنین برداشت‌های متفاوتی از معنای «اقتدارگرایی»، به‌نظر می‌رسد دو‌قطبی شدن جامعه هنوز ادامه دارد.